បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះវាយតម្លៃពីបញ្ហានៃការបាត់បង់សត្វព្រៃសំខាន់ៗ ជាពិសេសសត្វស៊ីសាច់ និងសត្វស៊ីស្មៅធំៗ នៅក្នុងដែនជម្រកសត្វព្រៃសៀមប៉ាងខាងលិច និងសិក្សាពីលទ្ធភាពក្នុងការស្តារប្រភេទសត្វទាំងនេះឡើងវិញដើម្បីកែលម្អប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធដាក់ពិន្ទុដើម្បីវាយតម្លៃបេក្ខភាពសត្វចំនួន ៥៦ ប្រភេទ ដោយផ្អែកលើលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យចំនួនបួនសំខាន់ៗ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Population Reinforcement ការពង្រឹងចំនួនសត្វដែលមានស្រាប់ |
មានភាពងាយស្រួលនិងហានិភ័យទាបជាងការនាំយកសត្វមកលែងថ្មី ដោយសារសត្វនៅមានវត្តមានស្រាប់ និងបន្សាំខ្លួនទៅនឹងជម្រករួចជាស្រេច។ | ទាមទារការការពារតឹងរ៉ឹងបំផុតពីការបរបាញ់និងការដាក់អន្ទាក់ បើមិនដូច្នោះទេចំនួនសត្វនឹងនៅតែបន្តធ្លាក់ចុះទោះបីជាមានការលែងបន្ថែមជួយក៏ដោយ។ | រមាំង (Rucervus eldii) និងទន្សោង (Bos javanicus) ទទួលបានពិន្ទុខ្ពស់ (១៤ ពិន្ទុ) និងជាបេក្ខភាពសក្តិសមបំផុតសម្រាប់ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រនេះ។ |
| Species Reintroduction ការនាំយកសត្វមកលែងក្នុងតំបន់ដែលធ្លាប់រស់នៅ |
ជួយស្តារប្រភេទសត្វដែលបានផុតពូជពីតំបន់នោះឱ្យមានវត្តមានឡើងវិញ និងជួយទាក់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍និងថវិកាសម្រាប់ការងារអភិរក្ស។ | ប្រឈមហានិភ័យខ្ពស់ ត្រូវការការកាត់បន្ថយការគំរាមកំហែងជាមុនដាច់ខាត និងអាចបង្កជាជម្លោះរវាងមនុស្សនិងសត្វព្រៃ (Human-Wildlife Conflict)។ | ក្រពើភ្នំ (Crocodylus siamensis) ទទួលបានពិន្ទុខ្ពស់បំផុត (១៥ ពិន្ទុ) ក្នុងចំណោមបេក្ខភាពទាំងអស់សម្រាប់ការស្តារឡើងវិញតាមវិធីនេះ។ |
| Ecological Replacement ការជំនួសមុខងារប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី |
អាចរក្សាលំនឹងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីបាន ទោះបីជាប្រភេទសត្វដើមបានផុតពូជក៏ដោយ តាមរយៈការជំនួសដោយប្រភេទសត្វដែលមានចរិតលក្ខណៈស្រដៀងគ្នា។ | ប្រភេទសត្វជំនួសមិនមែនជាសត្វព្រៃពិតប្រាកដ ឬអាចមិនមែនជាប្រភេទសត្វដើម ដែលតម្រូវឱ្យមានការសិក្សាលម្អិតដើម្បីចៀសវាងផលប៉ះពាល់អវិជ្ជមាន។ | ក្របីស្រុក (Bubalus bubalis) ទទួលបានពិន្ទុ ១១ សម្រាប់តួនាទីជំនួសក្របីព្រៃដែលបានផុតពូជ ដើម្បីជួយថែរក្សាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីនៅតាមត្រពាំងទឹក។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការរៀបចំគម្រោងស្តារសត្វព្រៃឡើងវិញទាមទារនូវធនធានហិរញ្ញវត្ថុ បច្ចេកទេស និងកម្លាំងមនុស្សយ៉ាងច្រើន ជាពិសេសលើបរិក្ខារបង្កាត់ពូជ ការគ្រប់គ្រងតំបន់ការពារ និងការកាត់បន្ថយការគំរាមកំហែង។
ការសិក្សានេះត្រូវបានរចនាឡើងយ៉ាងជាក់លាក់សម្រាប់តែដែនជម្រកសត្វព្រៃសៀមប៉ាងខាងលិច ដែលជាតំបន់ព្រៃល្បោះ និងពឹងផ្អែកខ្លាំងលើការដាក់ពិន្ទុបែបអត្តនោម័តរបស់អ្នកជំនាញប្រចាំតំបន់។ បន្ថែមពីនេះ ការសិក្សាបានកំណត់យកតែប្រភពសត្វពីមជ្ឈមណ្ឌលនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាប៉ុណ្ណោះ។ កត្តាទាំងនេះអាចធ្វើឱ្យលទ្ធផលមានភាពលម្អៀង និងពិបាកយកទៅអនុវត្តទាំងស្រុងនៅតំបន់ការពារផ្សេងដែលមានប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីខុសគ្នា។
ទោះបីជាមានដែនកំណត់ខ្លះក្នុងការដាក់ពិន្ទុ ប៉ុន្តែក្របខ័ណ្ឌនេះមានភាពអនុវត្តន៏ខ្ពស់ និងអាចយកទៅកែច្នៃប្រើប្រាស់បានយ៉ាងល្អសម្រាប់ការងារអភិរក្សនៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា។
ជារួម ការសិក្សានេះផ្តល់នូវមូលដ្ឋានគ្រឹះដ៏មានតម្លៃសម្រាប់ការវាយតម្លៃជាមុន មុននឹងសម្រេចចិត្តវិនិយោគលើគម្រោងស្តារសត្វព្រៃឡើងវិញដែលមានតម្លៃថ្លៃ និងមានភាពស្មុគស្មាញនៅកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Rewilding (ការស្តារសត្វព្រៃនិងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីឡើងវិញ) | ដំណើរការនៃការស្តារប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីឱ្យត្រលប់ទៅរកភាពដើមវិញ ជាពិសេសតាមរយៈការនាំយកសត្វព្រៃសំខាន់ៗ (ដូចជាសត្វស៊ីសាច់ ឬសត្វស៊ីស្មៅធំៗ) ដែលធ្លាប់មានវត្តមាននៅទីនោះមកលែងវិញ ដើម្បីឱ្យពួកវាបំពេញមុខងារធម្មជាតិរបស់ពួកវាឡើងវិញ។ | ដូចជាការជួសជុលម៉ាស៊ីនចាស់មួយឱ្យដំណើរការវិញ ដោយការយកគ្រឿងបន្លាស់សំខាន់ៗដែលបាត់បង់មកបំពាក់ឡើងវិញ។ |
| Population reinforcement (ការពង្រឹងចំនួនសត្វដែលមានស្រាប់) | ការនាំយកសត្វពីកន្លែងផ្សេង (ព្រៃផ្សេង ឬមជ្ឈមណ្ឌលបង្កាត់ពូជ) មកលែងបញ្ចូលក្នុងតំបន់មួយដែលប្រភេទសត្វនោះកំពុងមានវត្តមានស្រាប់ ដើម្បីបង្កើនចំនួន ទប់ស្កាត់ការផុតពូជ និងពង្រឹងភាពចម្រុះនៃហ្សែន។ | ដូចជាការចាក់ទឹកបន្ថែមចូលទៅក្នុងកែវដែលមានទឹកស្រាប់ ដើម្បីកុំឱ្យទឹកខះអស់។ |
| Species reintroduction (ការនាំយកសត្វមកលែងក្នុងតំបន់ដែលធ្លាប់រស់នៅ) | ការនាំយកប្រភេទសត្វដែលបានផុតពូជបាត់ទៅហើយពីតំបន់ណាមួយ ឱ្យត្រលប់មករស់នៅទីនោះឡើងវិញ ដើម្បីជួយស្តារតុល្យភាពធម្មជាតិ បន្ទាប់ពីការគំរាមកំហែងនានាត្រូវបានដោះស្រាយរួចរាល់។ | ដូចជាការអញ្ជើញអតីតម្ចាស់ផ្ទះដែលបានរើចេញតាំងពីយូរ ឱ្យត្រលប់មករស់នៅ និងថែរក្សាផ្ទះរបស់គាត់វិញ។ |
| Ecological replacement (ការជំនួសមុខងារប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី) | ការប្រើប្រាស់ប្រភេទសត្វមួយផ្សេងទៀតដែលមានចរិតលក្ខណៈនិងសកម្មភាពរស់នៅស្រដៀងគ្នា (ឧទាហរណ៍ ក្របីស្រុក) ដើម្បីបំពេញតួនាទីក្នុងធម្មជាតិជំនួសប្រភេទសត្វដែលបានផុតពូជបាត់ទៅហើយ (ឧទាហរណ៍ ក្របីព្រៃ)។ | ដូចជាការជួលគ្រូបង្រៀនថ្មីដែលមានជំនាញដូចគ្នា មកបង្រៀនជំនួសគ្រូចាស់ដែលបានចូលនិវត្តន៍។ |
| Extirpation (ការផុតពូជក្នុងតំបន់) | ស្ថានភាពដែលប្រភេទសត្វមួយបានបាត់បង់វត្តមាន ឬស្លាប់ផុតពូជទាំងស្រុងពីតំបន់ភូមិសាស្ត្រណាមួយ (ឧ. ដែនជម្រកសត្វព្រៃសៀមប៉ាង) ប៉ុន្តែពួកវានៅមានរស់រានមានជីវិតនៅតំបន់ផ្សេងទៀតនៅលើពិភពលោក។ | ដូចជាទំនិញមួយប្រភេទដែលលែងមានលក់នៅក្នុងផ្សារក្បែរផ្ទះយើង ប៉ុន្តែនៅមានលក់នៅផ្សារក្នុងខេត្តផ្សេង។ |
| Defaunation (ការបាត់បង់សត្វព្រៃពីជម្រក) | ដំណើរការនៃការថយចុះ ឬបាត់បង់ចំនួនសត្វព្រៃយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរពីតំបន់ព្រៃណាមួយ ដែលជាទូទៅបណ្តាលមកពីការបរបាញ់ខុសច្បាប់ ឬការដាក់អន្ទាក់ ទោះបីជាព្រៃឈើនៅមានសភាពល្អក៏ដោយ ដែលគេច្រើនហៅថា 'ព្រៃស្ងាត់'។ | ដូចជាភូមិមួយដែលមានផ្ទះសំបែងល្អស្អាត ប៉ុន្តែគ្មានមនុស្សរស់នៅ ដោយសារតែគេផ្លាស់ទីចេញអស់។ |
| Ecosystem services (សេវាកម្មប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី) | ផលប្រយោជន៍ និងមុខងារផ្សេងៗដែលសត្វព្រៃផ្តល់ឱ្យបរិស្ថាននិងមនុស្ស ដូចជាសកម្មភាពស៊ីស្មៅ ការរុះរើដី ការចែកចាយគ្រាប់រុក្ខជាតិ និងការធ្វើឱ្យដីមានជីជាតិ ដែលជួយរក្សាលំនឹងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។ | ដូចជាបុគ្គលិកអនាម័យនិងអ្នកថែសួន ដែលជួយបោសសម្អាត និងធ្វើឱ្យសួនច្បារមានសោភ័ណភាពស្រស់ស្អាតជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ |
| Inbreeding depression (វិបត្តិបន្តពូជសាច់ញាតិជិតស្និទ្ធ) | ការធ្លាក់ចុះនូវសុខភាព កាយសម្បទា និងលទ្ធភាពរស់រានរបស់សត្វជំនាន់ក្រោយ ដែលបណ្តាលមកពីការបង្កាត់ពូជរវាងសត្វដែលមានសាច់ញាតិឬហ្សែនជិតស្និទ្ធពេក ដែលជារឿយៗកើតឡើងនៅពេលចំនួនសត្វនៅសល់តិចតួចពេក។ | ដូចជាការរៀបការបងប្អូនឯងក្នុងគ្រួសារតែមួយ ដែលធ្វើឱ្យកូនកើតមកងាយប្រឈមនឹងជំងឺតំណពូជ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
