បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះដោះស្រាយពីភាពចាំបាច់ក្នុងការកំណត់តំបន់ការពារលំហសមុទ្រ (Marine Protected Areas) ក្នុងប្រជុំកោះរ៉ុង ដើម្បីកាត់បន្ថយជម្លោះរវាងសកម្មភាពប្រើប្រាស់ធនធានរបស់មនុស្ស និងគោលដៅនៃការអភិរក្សជីវចម្រុះ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អ្នកស្រាវជ្រាវបានប្រៀបធៀបវិធីសាស្ត្រដាក់ពិន្ទុបឋមជាមួយនឹងការវិភាគទិន្នន័យពហុគោលបំណងដោយប្រើកម្មវិធីកុំព្យូទ័រ ដើម្បីរៀបចំផែនការលំហប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Scoring Method (Conservation Management Values - CMV) វិធីសាស្ត្រដាក់ពិន្ទុ (តម្លៃគ្រប់គ្រងការអភិរក្ស) |
មានភាពរហ័ស ងាយស្រួលធ្វើ និងជាជំហានដំបូងដ៏ល្អសម្រាប់អ្នករៀបចំផែនការដែលមិនមែនជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រឬមិនសូវមានជំនាញកុំព្យូទ័រជ្រៅជ្រះ។ | មិនបានគិតបញ្ចូលពីតម្លៃសេដ្ឋកិច្ច-សង្គម (ការនេសាទ) ឬការគំរាមកំហែង (កំណកល្បាប់) និងវាយតម្លៃទីតាំងដាច់ដោយឡែកពីគ្នា (មិនមានលក្ខណៈបំពេញបន្ថែម)។ | បានកំណត់តំបន់អភិរក្សផ្កាថ្មសំខាន់ៗនៅភាគពាយព្យនិងខាងត្បូងកោះរ៉ុង ប៉ុន្តែការកំណត់ព្រំដែនមិនមានភាពជាក់លាក់ និងមិនបានឆ្លុះបញ្ចាំងពីសម្ពាធសង្គម-សេដ្ឋកិច្ច។ |
| Marxan with Zones (Multi-objective zoning) ការកំណត់តំបន់ពហុគោលបំណងដោយប្រើកម្មវិធី Marxan with Zones |
ផ្តល់ដំណោះស្រាយទូលំទូលាយដោយថ្លឹងថ្លែងយ៉ាងច្បាស់លាស់រវាងគោលដៅអភិរក្ស និងកត្តាគំរាមកំហែង (ការនេសាទនិងកំណកល្បាប់) ព្រមទាំងអាចកែតម្រូវព្រំដែនតំបន់បាន។ | មានភាពស្មុគស្មាញផ្នែកបច្ចេកទេស ទាមទារទិន្នន័យបរិមាណច្រើនរាប់បញ្ចូលទាំងទិន្នន័យអេកូឡូស៊ីនិងសង្គម និងពិបាកប្រើប្រាស់ក្នុងការពិគ្រោះយោបល់ផ្ទាល់ជាមួយសហគមន៍មូលដ្ឋាន។ | បំពេញបានគោលដៅអភិរក្សលើសពី ៧០% សម្រាប់ធនធានជីវចម្រុះចំនួន ៦ ក្នុងចំណោម ៨ប្រភេទ ដោយជោគជ័យក្នុងការបញ្ចៀសតំបន់ដែលមានសម្ពាធនេសាទនិងកំណកល្បាប់ខ្ពស់។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារកម្មវិធីកុំព្យូទ័រឯកទេស ទិន្នន័យអេកូឡូស៊ីលម្អិត និងចំណេះដឹងផ្នែកវិភាគលំហកម្រិតខ្ពស់ដើម្បីទទួលបានលទ្ធផលសុក្រឹត។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងដោយផ្តោតលើប្រជុំកោះរ៉ុង ខេត្តព្រះសីហនុ ដោយពឹងផ្អែកលើការប្រមូលទិន្នន័យប្រចាំតំបន់ និងការសម្ភាសន៍អ្នកនេសាទចំនួន ៥៥នាក់។ ដោយសារកង្វះខាតទិន្នន័យជាក់លាក់ អ្នកស្រាវជ្រាវបានធ្វើការសន្មត់មួយចំនួន (ឧទាហរណ៍ ការប៉ាន់ស្មានរបាយមច្ឆជាតិផ្អែកលើទំហំផ្កាថ្ម) ដែលអាចបណ្តាលឱ្យមានភាពលម្អៀងក្នុងការប៉ាន់ស្មាន។ កត្តានេះបង្ហាញពីបញ្ហាប្រឈមដ៏សំខាន់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ព្រោះការសម្រេចចិត្តក្នុងការគ្រប់គ្រងធនធានធម្មជាតិភាគច្រើនត្រូវធ្វើឡើងក្នុងបរិបទដែលនៅខ្វះខាតទិន្នន័យវិទ្យាសាស្ត្រ (Data-scarce context)។
វិធីសាស្ត្រនៃការប្រើប្រាស់កម្មវិធីកុំព្យូទ័រដើម្បីគូសប្លង់តំបន់ពហុគោលបំណងនេះ គឺមានអត្ថប្រយោជន៍ និងសារៈសំខាន់យ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងធនធានធម្មជាតិនៅកម្ពុជា។
ទោះបីជាវិធីសាស្ត្រនេះទាមទារសមត្ថភាពបច្ចេកទេសខ្ពស់ក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែវាផ្តល់នូវក្របខ័ណ្ឌជាក់លាក់និងតម្លាភាព ដែលជួយជម្រុញឱ្យរដ្ឋាភិបាលនិងអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលក្នុងប្រទេសកម្ពុជាអាចធ្វើការសម្រេចចិត្តរៀបចំផែនការលំហប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាពនិងចីរភាពយូរអង្វែង។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Marxan with Zones | ជាកម្មវិធីកុំព្យូទ័រសម្រាប់រៀបចំផែនការអភិរក្ស ដែលជួយកំណត់តំបន់ប្រើប្រាស់ច្រើនយ៉ាងក្នុងពេលតែមួយ (ដូចជាតំបន់នេសាទ និងតំបន់អភិរក្ស) ដោយព្យាយាមសម្រេចគោលដៅអភិរក្សក្នុងកម្រិតចំណាយឬផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ច-សង្គមទាបបំផុត។ | ដូចជាកម្មវិធីរៀបចំប្លង់ទីក្រុង ដែលជួយបែងចែកតំបន់លំនៅឋាន តំបន់ពាណិជ្ជកម្ម និងសួនច្បារ ឱ្យត្រូវនឹងតម្រូវការដោយចំណាយថវិកាអស់តិចបំផុត។ |
| Spatial conservation prioritisation | ជាដំណើរការនៃការកំណត់ទីតាំងភូមិសាស្ត្រជាក់លាក់ណាមួយដែលគួរទទួលបានការការពារនិងអភិរក្សមុនគេ ដើម្បីទទួលបានលទ្ធផលអភិរក្សខ្ពស់បំផុតទូទាំងតំបន់ ក្រោមដែនកំណត់នៃធនធាន។ | ដូចជាការសម្រេចចិត្តជ្រើសរើសទិញទំនិញដែលចាំបាច់និងមានប្រយោជន៍បំផុតមុនគេ នៅពេលដែលយើងមានថវិកាមានកំណត់។ |
| Simulated annealing | ជាក្បួនអាល់កូរីត (Algorithm) នៅក្នុងកម្មវិធីកុំព្យូទ័រ ដែលធ្វើការស្វែងរកដំណោះស្រាយល្អបំផុតដោយសាកល្បងជម្រើសជាច្រើនសាឡើងវិញ និងហ៊ានទទួលយកជម្រើសមិនសូវល្អនៅដំណាក់កាលដំបូង ដើម្បីចៀសវាងការជាប់គាំងត្រឹមដំណោះស្រាយមធ្យម។ | ដូចជាការដើររាវរកផ្លូវកាត់ក្នុងព្រៃ ដែលជួនកាលយើងត្រូវសុខចិត្តដើរវាងផ្លូវអាក្រក់បន្តិចសិន ទើបអាចរកឃើញផ្លូវធំដែលលឿនជាងមុន។ |
| Complementarity | ជាគោលការណ៍ក្នុងការជ្រើសរើសតំបន់អភិរក្ស ដោយមិនមើលតែលើភាពសំបូរបែបនៃតំបន់នីមួយៗដាច់ដោយឡែកនោះទេ ប៉ុន្តែត្រូវវាយតម្លៃថាតើតំបន់នោះអាចបំពេញបន្ថែមប្រភេទជីវចម្រុះដែលតំបន់ផ្សេងទៀតមិនទាន់មាន បានកម្រិតណា។ | ដូចជាការប្រមូលកាតរូបភាពអញ្ចឹងដែរ យើងមិនចង់បានកាតដដែលៗទោះបីវាស្អាតក៏ដោយ តែយើងចង់បានកាតរូបភាពផ្សេងៗគ្នាដើម្បីឱ្យគ្រប់ឈុត។ |
| Opportunity costs | នៅក្នុងការរៀបចំផែនការអភិរក្ស វាគឺជាការខាតបង់តម្លៃសេដ្ឋកិច្ច ឬការបាត់បង់ឱកាសអាជីវកម្ម (ដូចជាការបាត់បង់ទីតាំងនេសាទរបស់សហគមន៍) ដែលកើតឡើងនៅពេលតំបន់ណាមួយត្រូវបានចាត់តាំងជាតំបន់អភិរក្សតឹងរ៉ឹងមិនឱ្យប៉ះពាល់។ | ដូចជាប្រាក់ចំណូលដែលអ្នកមិនអាចរកបាន ដោយសារអ្នកសម្រេចចិត្តយកពេលវេលានោះទៅរៀនសូត្រជំនួសឱ្យការទៅធ្វើការ។ |
| Conservation Management Value (CMV) | ជាវិធីសាស្ត្រដាក់ពិន្ទុបឋមដោយបូកបញ្ចូលសូចនាករជីវសាស្ត្រផ្សេងៗ ដើម្បីវាយតម្លៃយ៉ាងរហ័សថាតើតំបន់ណាមួយមានតម្លៃ និងសក្តិសមសម្រាប់ការអភិរក្សកម្រិតណា។ | ដូចជាការបូកពិន្ទុគ្រប់មុខវិជ្ជារបស់សិស្សម្នាក់ៗ ដើម្បីរកមើលថាតើនរណាជាសិស្សដែលពូកែជាងគេប្រចាំថ្នាក់។ |
| Fisher’s α index | ជារូបមន្តគណិតវិទ្យាដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រប្រើសម្រាប់វាស់ស្ទង់កម្រិតភាពចម្រុះនៃប្រភេទជីវិត (Species diversity) នៅក្នុងតំបន់ណាមួយ ដោយគិតបញ្ចូលទាំងចំនួនប្រភេទ (Species) និងចំនួនសត្វរុក្ខជាតិសរុប។ | ដូចជារង្វាស់ដែលប្រាប់យើងថានៅក្នុងសួនច្បារមួយមានផ្កាប៉ុន្មានមុខ និងផ្កាមួយមុខៗមានប៉ុន្មានទង។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
