បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយបញ្ហាវិវាទនិងភាពតានតឹងសង្គមពាក់ព័ន្ធនឹងការដកហូតដីកសិកម្មនៅប្រទេសវៀតណាមក្នុងអំឡុងពេលនៃឧស្សាហូបនីយកម្មនិងនគរូបនីយកម្ម ដែលប៉ះពាល់ដល់ជីវភាពរស់នៅរបស់កសិកររាប់លាននាក់។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះវិភាគលើក្របខ័ណ្ឌច្បាប់ និងវាយតម្លៃយន្តការផ្លូវការ និងក្រៅផ្លូវការចំនួន៥ សម្រាប់ការដោះស្រាយវិវាទដីធ្លី។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Legal Dissemination and Education ការផ្សព្វផ្សាយ និងអប់រំច្បាប់ |
ជួយឱ្យប្រជាពលរដ្ឋយល់ដឹងពីសិទ្ធិ និងនីតិវិធីច្បាប់ជាមុន ដែលអាចកាត់បន្ថយការតវ៉ាដោយខ្វះការយល់ដឹង។ | មិនសូវមានប្រសិទ្ធភាពទេ ព្រោះបញ្ហាដើមចមគឺមកពីអយុត្តិធម៌នៃផលប្រយោជន៍សេដ្ឋកិច្ច (សំណងមិនសមរម្យ) មិនមែនមកពីការមិនយល់ច្បាប់នោះទេ។ | ទោះបីមានកម្មវិធីអប់រំទូលំទូលាយ ក៏អត្រានៃវិវាទនៅតែបន្តកើនឡើង។ |
| Grassroots Dialogue and Mediation ការសន្ទនា និងការសម្របសម្រួលនៅមូលដ្ឋាន |
អាចរកឃើញបញ្ហាលឿន ដោះស្រាយបានទាន់ពេលវេលានៅថ្នាក់មូលដ្ឋាន និងបញ្ចៀសការតវ៉ាទ្រង់ទ្រាយធំ។ | អ្នកសម្របសម្រួលច្រើនតែជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងអាជ្ញាធរ ធ្វើឱ្យខ្វះឯករាជ្យភាពក្នុងការស្វែងរកដំណោះស្រាយយុត្តិធម៌សម្រាប់កសិករ។ | ជួយសម្របសម្រួលរឿងក្តីទូទៅបានប្រមាណ ៨០% ប៉ុន្តែពិបាកដោះស្រាយវិវាទដីធ្លីធំៗរវាងរដ្ឋ និងពលរដ្ឋ។ |
| Citizen Reception and Administrative Complaints ការទទួលពាក្យបណ្តឹង និងការដោះស្រាយវិវាទរដ្ឋបាល |
ផ្តល់ជាយន្តការផ្លូវការដែលមានការកំណត់ពេលវេលាច្បាស់លាស់សម្រាប់ពលរដ្ឋក្នុងការដាក់ពាក្យបណ្តឹង។ | ពលរដ្ឋត្រូវប្តឹងតវ៉ាទៅកាន់អាជ្ញាធរដដែលដែលជាអ្នកសម្រេចចិត្តដកហូតដី ដែលធ្វើឱ្យមានទំនាស់ផលប្រយោជន៍ និងខ្វះតម្លាភាព។ | វិវាទជាច្រើនមិនត្រូវបានដោះស្រាយបញ្ចប់ជាស្ថាពរ ហើយជារឿយៗឈានដល់ការតវ៉ាជាក្រុម។ |
| Administrative Courts / Jurisdiction យន្តការតុលាការរដ្ឋបាល |
ផ្តល់ផ្លូវច្បាប់ផ្លូវការក្នុងការប្តឹងសេចក្តីសម្រេចរដ្ឋបាលរបស់អាជ្ញាធរដែលរំលោភបំពានសិទ្ធិ។ | តុលាការនៅទន់ខ្សោយ និងខ្លាចរអែងអំណាចអាជ្ញាធរដែនដី ដែលធ្វើឱ្យកសិករស្ទើរតែគ្មានសង្ឃឹមឈ្នះក្តី។ | មានត្រឹមតែ ០,២៥% នៃបណ្តឹងប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានបញ្ជូនទៅតុលាការ ហើយភាគរយឈ្នះរបស់កសិករគឺស្ទើរតែស្មើនឹងសូន្យ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ឯកសារមិនបានបញ្ជាក់ពីតួលេខចំណាយហិរញ្ញវត្ថុជាក់លាក់នោះទេ ប៉ុន្តែបានសង្កត់ធ្ងន់លើតម្រូវការចាំបាច់ក្នុងការកែទម្រង់ស្ថាប័ន និងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ។
ការសិក្សានេះផ្អែកលើទិន្នន័យពីប្រទេសវៀតណាមក្នុងចន្លោះឆ្នាំ ២០០១ ដល់ ២០១៣ ពិសេសផ្តោតលើតំបន់ដែលរងឥទ្ធិពលខ្លាំងពីការអភិវឌ្ឍឧស្សាហូបនីយកម្ម ដែលទិន្នន័យភាគច្រើនបានមកពីអធិការកិច្ចរដ្ឋាភិបាល និងធនាគារពិភពលោក។ បរិបទនេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងសម្រាប់កម្ពុជា ដោយសារប្រទេសទាំងពីរមានប្រវត្តិគ្រប់គ្រងដីធ្លីដោយរដ្ឋ និងកំពុងជួបប្រទះបញ្ហាប្រហាក់ប្រហែលគ្នាក្នុងការផ្តល់សម្បទានដី និងនគរូបនីយកម្មយ៉ាងឆាប់រហ័ស។
វិធីសាស្ត្រ និងការវិភាគនៅក្នុងឯកសារនេះ គឺអាចយកមកអនុវត្ត និងឆ្លុះបញ្ចាំងបានយ៉ាងល្អជាមួយយន្តការដោះស្រាយវិវាទដីធ្លីនៅប្រទេសកម្ពុជា។
ការកែទម្រង់ប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ និងការពង្រឹងឯករាជ្យភាពរបស់ស្ថាប័នតុលាការ គឺជាកត្តាស្នូលដែលកម្ពុជាត្រូវអនុវត្តដើម្បីធានាបាននូវការអភិវឌ្ឍដោយមិនបន្សល់ទុកនូវវិបត្តិសង្គមដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Compulsory Land Acquisition / Land-taking | ដំណើរការផ្លូវច្បាប់ដែលរដ្ឋាភិបាលដកហូតដីឯកជន ឬសិទ្ធិប្រើប្រាស់ដីពីប្រជាពលរដ្ឋ ដើម្បីប្រើប្រាស់សម្រាប់គម្រោងអភិវឌ្ឍន៍សាធារណៈ ឬឯកជន (ឧស្សាហូបនីយកម្ម នគរូបនីយកម្ម) ដោយផ្តល់នូវសំណងតាមការកំណត់របស់រដ្ឋ។ | ដូចជាការដែលនាយកសាលាយកកន្លែងអង្គុយលេងរបស់អ្នកទៅសាងសង់បណ្ណាល័យ ហើយផ្តល់សៀវភៅ ឬកន្លែងថ្មីមួយផ្សេងទៀតជាការសងវិញ។ |
| Grievance Redress Mechanisms | យន្តការផ្លូវការ (ដូចជាតុលាការ) ឬក្រៅផ្លូវការ (ដូចជាការសម្របសម្រួល) ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីទទួល និងដោះស្រាយបណ្តឹងតវ៉ារបស់ប្រជាពលរដ្ឋ នៅពេលពួកគេរងផលប៉ះពាល់អវិជ្ជមាន ឬមិនសុខចិត្តនឹងសេចក្តីសម្រេចនៃការដកហូតដី និងតម្លៃសំណង។ | ដូចជាប្រអប់សំបុត្រផ្តល់យោបល់ ឬគណៈកម្មការវិន័យសាលា ដែលសិស្សអាចដាក់ពាក្យប្តឹងតវ៉ានៅពេលគ្រូដាក់ពិន្ទុមិនយុត្តិធម៌។ |
| Administrative Courts | ប្រព័ន្ធតុលាការពិសេសដែលមានយន្តការសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋប្តឹងរដ្ឋាភិបាល ឬអាជ្ញាធរមូលដ្ឋាន នៅពេលដែលសេចក្តីសម្រេចរដ្ឋបាល (ដូចជាដីកាដកហូតដី) ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាខុសច្បាប់ ឬរំលោភបំពានសិទ្ធិរបស់ពួកគេ។ | ដូចជាអាជ្ញាកណ្តាលឯករាជ្យម្នាក់ ដែលអ្នកអាចប្តឹងទៅបាន នៅពេលដែលអ្នករៀបចំការប្រកួត (អាជ្ញាធរ) បំពានច្បាប់ប្រកួតដោយខ្លួនឯង។ |
| Property Rights | សិទ្ធិស្របច្បាប់ក្នុងការកាន់កាប់ ប្រើប្រាស់ ទាញយកផលប្រយោជន៍ និងចាត់ចែង (លក់ បញ្ចាំ ផ្ទេរមរតក) លើទ្រព្យសម្បត្តិ ឬដីធ្លី ដែលត្រូវបានធានា និងការពារដោយច្បាប់ជាតិ។ | ដូចជាសិទ្ធិលើកង់របស់អ្នក ដែលអ្នកអាចជិះវា ឱ្យគេខ្ចី ឬលក់វាបាន ហើយគ្មាននរណាម្នាក់អាចយកវាដោយគ្មានការអនុញ្ញាតឡើយ។ |
| Grassroots Mediation | ការដោះស្រាយជម្លោះនៅថ្នាក់មូលដ្ឋាន (ភូមិ ឃុំ) ដោយមានការសម្របសម្រួលពីអាជ្ញាធរមូលដ្ឋាន ឬអ្នកតំណាងសហគមន៍ ដើម្បីស្វែងរកការព្រមព្រៀងគ្នា និងជៀសវាងការប្តឹងផ្តល់ឡើងដល់តុលាការ ឬការតវ៉ាទ្រង់ទ្រាយធំ។ | ដូចជាការដែលមេភូមិ ឬចាស់ទុំក្នុងភូមិហៅគូជម្លោះមកអង្គុយផឹកតែ និងនិយាយសម្របសម្រួលគ្នាឱ្យត្រូវរូវគ្នាវិញ ជាជាងការយកសាច់រឿងទៅប្តឹងប៉ូលីស។ |
| Public Finance Reform | ការផ្លាស់ប្តូរ និងកែលម្អរបៀបដែលរដ្ឋាភិបាលប្រមូលចំណូល និងគ្រប់គ្រងថវិកាជាតិ ដើម្បីកាត់បន្ថយការពឹងផ្អែកលើការលក់ ឬជួលទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋ (ដូចជាការយកដីកសិករទៅឱ្យក្រុមហ៊ុនវិនិយោគជួល) មកជាការប្រមូលពន្ធអចលនទ្រព្យប្រកបដោយចីរភាពវិញ។ | ដូចជាការប្តូរទម្លាប់គ្រួសារពីការលក់ទ្រព្យសម្បត្តិ (លក់ដី លក់ឡាន) ដើម្បីយកលុយចាយ មកជាការខិតខំរកការងារធ្វើដើម្បីបានប្រាក់ខែទៀងទាត់វិញ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
