Original Title: Bioassay Techniques of Insecticidal Plant-extracts on Tropical Cattle Ticks (Boophilus microplus)
Source: li01.tci-thaijo.org
Disclaimer: Summary generated by AI based on the provided document. Please refer to the original paper for full scientific accuracy.

បច្ចេកទេសធ្វើតេស្តជីវសាស្រ្តនៃសារធាតុចម្រាញ់ពីរុក្ខជាតិកម្ចាត់សត្វល្អិតនៅលើដង្កែគោត្រូពិច (Boophilus microplus)

ចំណងជើងដើម៖ Bioassay Techniques of Insecticidal Plant-extracts on Tropical Cattle Ticks (Boophilus microplus)

អ្នកនិពន្ធ៖ Narong Chungsamarnyart (Department of Veterinary Anatomy, Faculty of Veterinary Medicine, Kasetsart University, Thailand), Weerapol Jansawan (Department of Veterinary Pathology, Faculty of Veterinary Medicine, Kasetsart University, Thailand)

ឆ្នាំបោះពុម្ព៖ 1990, Kasetsart J. (Nat. Sci. Suppl.) Vol. 24

វិស័យសិក្សា៖ Veterinary Parasitology

១. សេចក្តីសង្ខេបប្រតិបត្តិ (Executive Summary)

បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះដោះស្រាយបញ្ហានៃការកើនឡើងភាពស៊ាំរបស់ដង្កែគោ (Boophilus microplus) ទៅនឹងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតគីមី ដោយស្វែងរកវិធីសាស្ត្រធ្វើតេស្តជីវសាស្រ្ត (Bioassay) ក្នុងកែវពិសោធន៍ដ៏មានប្រសិទ្ធភាពដើម្បីវាយតម្លៃសារធាតុចម្រាញ់ពីរុក្ខជាតិថ្មីៗ។

វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អ្នកស្រាវជ្រាវបានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រចំនួនពីរក្នុងការធ្វើតេស្តទៅលើដង្កែញីដែលបឺតឈាមឆ្អែត និងកូនដង្កែដែលមិនទាន់បឺតឈាម នៅក្នុងលក្ខខណ្ឌកែវពិសោធន៍ (in vitro) ដើម្បីវាយតម្លៃអត្រាស្លាប់។

វិធីសាស្ត្រជ្រលក់ដងខ្លួន (Body dipping method) សម្រាប់ដង្កែពេញវ័យ
វិធីសាស្ត្រឱ្យជើងប៉ះផ្ទាល់ (Leg contact method) ជាមួយនឹងភ្នាសស្ងួតនៃសារធាតុរំលាយ សម្រាប់ធ្វើតេស្តលើកូនដង្កែ និងដង្កែពេញវ័យ
ការប្រើប្រាស់សារធាតុរំលាយសរីរាង្គមិនប៉ូលែរ (Non-polar organic solvents) ដូចជា Toluene, Ethyl acetate, Ethanol និង Acetone

លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖

កូនដង្កែដែលមិនទាន់បឺតឈាមអាចរស់រានមានជីវិតបានជាង ២ ខែក្នុងដបដែលមានសំណើម ហើយអត្រាស្លាប់នៅក្នុងដបដែលទុកឱ្យហួតសារធាតុរំលាយអាកុល និង Ethyl acetate គឺមានកម្រិតទាបបំផុត (១.៩៥% ទៅ ២.៤៤%) ដែលស័ក្តិសមជាក្រុមត្រួតពិនិត្យ (Control group)។
ការធ្វើតេស្តជ្រលក់ដងខ្លួនលើដង្កែញីដែលបឺតឈាមឆ្អែតរយៈពេល ៤៨ ម៉ោង បានបង្ហាញអត្រាស្លាប់ ១០០% សម្រាប់សារធាតុ Toluene និង ៥៣.៧៥% សម្រាប់ Ethyl acetate ចំណែកសារធាតុផ្សេងទៀតមានកម្រិតទាប (០% ទៅ ៥%)។
ការសិក្សាបានបញ្ជាក់ថា វិធីសាស្ត្រទាំងពីរនេះមានភាពងាយស្រួលនិងឆាប់រហ័ស សម្រាប់ការចម្រាញ់និងធ្វើតេស្តប្រសិទ្ធភាពថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតពីរុក្ខជាតិក្នុងកែវពិសោធន៍ មុននឹងយកទៅអនុវត្តផ្ទាល់លើសត្វ (in vivo)។

២. ការវិភាគលើប្រសិទ្ធភាព និងដែនកំណត់ (Performance & Constraints)

វិធីសាស្ត្រ (Method)	គុណសម្បត្តិ (Pros)	គុណវិបត្តិ (Cons)	លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result)
Body Dipping Method វិធីសាស្ត្រជ្រលក់ដងខ្លួន (សម្រាប់ដង្កែពេញវ័យ)	មានភាពរហ័ស និងងាយស្រួលក្នុងការធ្វើតេស្តសាកល្បង (Screening)។ វិធីនេះមានសុវត្ថិភាពនិងស័ក្តិសមក្នុងការប្រើជាមួយសារធាតុរំលាយប៉ូលែរដូចជា ទឹក ឬ អាកុល។	សារធាតុរំលាយមិនប៉ូលែរមួយចំនួនមានជាតិពុលខ្ពស់ដោយខ្លួនឯង ធ្វើឱ្យពិបាកវាយតម្លៃប្រសិទ្ធភាពពិតប្រាកដរបស់រុក្ខជាតិ។	ការជ្រលក់ក្នុងសារធាតុ Toluene បណ្តាលឱ្យដង្កែស្លាប់ ១០០% រីឯ Ethyl acetate ធ្វើឱ្យស្លាប់ ៥៣.៧៥% បន្ទាប់ពី ៤៨ ម៉ោង។
Leg Contact Method វិធីសាស្ត្រឱ្យជើងប៉ះផ្ទាល់ជាមួយភ្នាសស្ងួត (សម្រាប់កូនដង្កែ និងដង្កែពេញវ័យ)	សារធាតុរំលាយត្រូវបានបូមឱ្យហួតអស់ដោយបន្សល់ទុកតែភ្នាសស្ងួតនៃសារធាតុចម្រាញ់ ដែលជួយបំបាត់ជាតិពុលពីសារធាតុរំលាយបានយ៉ាងល្អ។	ទាមទារជំហានច្រើនជាង (ការសម្ងួតដោយម៉ាស៊ីន) ហើយការប៉ះទង្គិចពេលផ្ទេរកូនដង្កែដោយដៃ អាចធ្វើឱ្យពួកវាមួយចំនួនតូចងាប់ដោយចៃដន្យ។	ដបដែលទុកឱ្យហួតសារធាតុរំលាយ Ethanol និង Ethyl acetate មានអត្រាស្លាប់កូនដង្កែទាបណាស់ (១.៩៩% - ២.៤៤%) ធៀបនឹងក្រុមត្រួតពិនិត្យ។

ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់សម្ភារៈមន្ទីរពិសោធន៍មូលដ្ឋានដែលមានតម្លៃសមរម្យ និងមិនទាមទារបច្ចេកវិទ្យាទំនើប ឬប្រព័ន្ធកុំព្យូទ័រស្មុគស្មាញនោះទេ។

Biological Specimens: សំណាកដង្កែគោ Boophilus microplus ញីដែលបឺតឈាមឆ្អែត និងកូនដង្កែដែលមិនទាន់បឺតឈាម ដែលប្រមូលបានពីសត្វគោរស់។
Chemical Solvents: សារធាតុរំលាយសរីរាង្គដូចជា Ethanol, Methanol, Acetone, Toluene, Ethyl acetate និង Tween 80។
Hardware & Lab Equipment: សម្ភារៈមន្ទីរពិសោធន៍ដូចជា ចាន Petri, ដបកែវទំហំ 60cc និង 240cc, ក្រដាសចម្រោះ (Filter paper), ម៉ាស៊ីនបូមសម្ងួត (Vacuum desiccator), ម៉ាស៊ីនផ្លុំសក់ (Hair dryer) និងអំពូលភ្លើង 100W។

៣. ការពិនិត្យសម្រាប់បរិបទកម្ពុជា/អាស៊ីអាគ្នេយ៍

ភាពលំអៀងនៃទិន្នន័យ (Data Bias)៖

ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងប្រទេសថៃ (សាកលវិទ្យាល័យ Kasetsart) ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩០ ដោយប្រើប្រាស់សំណាកដង្កែគោត្រូពិច Boophilus microplus ក្នុងស្រុក។ ដោយសារប្រទេសកម្ពុជាមានអាកាសធាតុ លក្ខខណ្ឌកសិកម្ម និងប្រភេទសត្វពាហនៈស្រដៀងគ្នានឹងប្រទេសថៃ លទ្ធផលនិងវិធីសាស្ត្រនេះមានភាពពាក់ព័ន្ធ និងអាចយកមកអនុវត្តដោយផ្ទាល់នៅកម្ពុជាបាន។ ទោះយ៉ាងណា ដោយសារទិន្នន័យនេះមានអាយុកាលជាង ៣០ឆ្នាំ វាចាំបាច់ត្រូវមានការធ្វើតេស្តបន្ថែមដើម្បីផ្ទៀងផ្ទាត់ភាពស៊ាំរបស់ដង្កែក្នុងបរិបទបច្ចុប្បន្ន។

លទ្ធភាពនៃការអនុវត្ត (Applicability)៖

វិធីសាស្ត្រ In vitro នេះមានអត្ថប្រយោជន៍យ៉ាងខ្លាំង និងងាយស្រួលអនុវត្តសម្រាប់វិស័យបសុពេទ្យ និងការស្រាវជ្រាវកសិកម្មនៅកម្ពុជា។

វិទ្យាស្ថានជាតិស្រាវជ្រាវសុខភាពសត្វ និងផលិតកម្មសត្វ (NAHPRI): អ្នកស្រាវជ្រាវអាចប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រនេះ ដើម្បីធ្វើតេស្តរកប្រសិទ្ធភាពរុក្ខជាតិឱសថក្នុងស្រុក (ដូចជា ស្តៅ ឬស្លឹកគ្រៃ) ក្នុងការផលិតថ្នាំទម្លាក់ ឬសម្លាប់សត្វល្អិតតាមបែបជីវសាស្រ្តជំនួសការនាំចូលថ្នាំគីមី។
កសិដ្ឋានចិញ្ចឹមគោក្របីនៅខេត្តពោធិ៍សាត់ និងកំពង់ឆ្នាំង: ការស្រាវជ្រាវរកឃើញថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតពីរុក្ខជាតិដែលមានប្រសិទ្ធភាព នឹងជួយកសិករនៅតំបន់ទាំងនេះកាត់បន្ថយថ្លៃដើម និងជៀសវាងបញ្ហាដង្កែស៊ាំនឹងថ្នាំគីមីពុល។
សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទកសិកម្ម (RUA) ចំការដូង: និស្សិតមហាវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្ត្រសត្វអាចយកទម្រង់ធ្វើតេស្ត (Protocols) ទាំងនេះ ទៅអនុវត្តផ្ទាល់ក្នុងគម្រោងស្រាវជ្រាវបញ្ចប់ឆ្នាំរបស់ពួកគេដោយចំណាយថវិកាតិច។

ជារួម បច្ចេកទេសទាំងនេះផ្តល់នូវមូលដ្ឋានគ្រឹះដ៏រឹងមាំ និងចំណាយតិច សម្រាប់ការអភិវឌ្ឍផលិតផលកម្ចាត់ដង្កែគោពីធនធានរុក្ខជាតិធម្មជាតិនៅកម្ពុជា។

៤. ផែនការសកម្មភាពសម្រាប់និស្សិត (Actionable Roadmap)

ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖

សិក្សាមូលដ្ឋានគ្រឹះ និងប្រមូលសំណាកជីវសាស្ត្រ: ចុះប្រមូលសំណាកដង្កែគោ Boophilus microplus ញីដែលបឺតឈាមឆ្អែតពីកសិដ្ឋានចិញ្ចឹមគោ ដោយដាក់ក្នុង Petri dish និងរក្សាទុកនៅសីតុណ្ហភាពបន្ទប់ (27-33°C) ដើម្បីតាមដានការងាស់ពង និងចិញ្ចឹមកូនដង្កែក្នុងដបមានសំណើម។
រៀបចំសារធាតុចម្រាញ់ពីរុក្ខជាតិ (Plant Extraction): ជ្រើសរើសរុក្ខជាតិក្នុងស្រុកដែលមានសក្តានុពលសម្លាប់សត្វល្អិត រួចប្រើប្រាស់ Soxhlet Extractor ឬវិធីសាស្ត្រត្រាំ ជាមួយនឹងសារធាតុរំលាយសរីរាង្គដូចជា Ethanol មុននឹងប្រើ Rotary Evaporator ដើម្បីទាញយកសារធាតុសកម្មខាប់។
អនុវត្តវិធីសាស្ត្រជ្រលក់ដងខ្លួន (Body Dipping Method): ជ្រលក់ដង្កែញីពេញវ័យទៅក្នុងសូលុយស្យុងសារធាតុចម្រាញ់រយៈពេល ២វិនាទី រួចទុកចោល។ បន្ទាប់ពី ២៤ ទៅ ៤៨ម៉ោង ត្រូវតាមដានចលនាជើង និងរាងកាយរបស់វាដោយប្រើ Hair dryer កម្តៅតិចៗ ឬពន្លឺអំពូល 100W lamp ដើម្បីបញ្ជាក់ពីការស្លាប់។
អនុវត្តវិធីសាស្ត្រឱ្យជើងប៉ះផ្ទាល់ (Leg Contact Method): បន្តក់សារធាតុចម្រាញ់លើក្រដាសចម្រោះ រួចប្រើ Vacuum desiccator យ៉ាងហោចណាស់ ២ម៉ោង ដើម្បីសម្ងួតសារធាតុរំលាយ មុននឹងផ្ទេរកូនដង្កែ (១៥០-៣០០ ក្បាល) ចូលទៅក្នុងដបនោះ ដើម្បីការពារការស្លាប់ដោយសារជាតិពុលរបស់សារធាតុរំលាយ។
វិភាគទិន្នន័យ និងវាយតម្លៃប្រសិទ្ធភាព: កត់ត្រាអត្រាស្លាប់ ប្រៀបធៀបជាមួយក្រុមត្រួតពិនិត្យ (Control group) និងប្រើប្រាស់កម្មវិធីស្ថិតិដូចជា SPSS ឬ R Studio (សម្រាប់វិភាគ ANOVA លើទិន្នន័យ LSD) ដើម្បីសន្និដ្ឋានពីប្រសិទ្ធភាពសម្លាប់កូនដង្កែ (Larvicidal) និងដង្កែពេញវ័យ (Insecticidal)។

៥. វាក្យសព្ទបច្ចេកទេស (Technical Glossary)

ពាក្យបច្ចេកទេស	ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation)	និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition)
Bioassay (ការធ្វើតេស្តជីវសាស្រ្ត)	ដំណើរការសាកល្បងឥទ្ធិពល ឬប្រសិទ្ធភាពនៃសារធាតុណាមួយ (ដូចជាថ្នាំចម្រាញ់ពីរុក្ខជាតិ) ដោយយកវាទៅប្រើប្រាស់ផ្ទាល់លើសារពាង្គកាយមានជីវិត (ដូចជាដង្កែគោ) ដើម្បីវាស់ស្ទង់អត្រាស្លាប់របស់ពួកវា។	ដូចជាការឱ្យអ្នកភ្លក់អាហារសាកល្បងរសជាតិម្ហូបថ្មី ដើម្បីដឹងថាវាឆ្ងាញ់ឬអត់ ជំនួសឱ្យការគ្រាន់តែអានរូបមន្តនៅលើក្រដាស។
In vitro (ក្នុងកែវពិសោធន៍)	ការធ្វើការពិសោធន៍ ឬការសិក្សាដែលប្រព្រឹត្តទៅនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ (ដូចជានៅក្នុងចាន Petri ឬដបកែវ) ជាជាងការយកទៅសាកល្បងដោយផ្ទាល់នៅលើរាងកាយសត្វឬមនុស្សពិតប្រាកដ (in vivo)។	ដូចជាការហ្វឹកហាត់បើកបរយន្តហោះនៅក្នុងម៉ាស៊ីន Simulation មុននឹងទៅបើកបរយន្តហោះពិតប្រាកដនៅលើមេឃ។
Larvicidal activity (សកម្មភាពសម្លាប់កូនដង្កែ)	សមត្ថភាពរបស់សារធាតុគីមី ឬសារធាតុចម្រាញ់ណាមួយ ក្នុងការសម្លាប់ប៉ារ៉ាស៊ីតដែលស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលជាកូនញាស់ថ្មីៗ (Larvae) មុនពេលពួកវាលូតលាស់ទៅជាសត្វពេញវ័យដែលអាចបង្កគ្រោះថ្នាក់។	ដូចជាការដាក់ថ្នាំអាបែតកម្ចាត់ដង្កូវទឹកនៅក្នុងពាង ដើម្បីការពារកុំឱ្យពួកវាក្លាយជាមូសខ្លាដែលអាចខាំចម្លងជំងឺ។
Engorge female ticks (ដង្កែញីបឺតឈាមឆ្អែត)	ដង្កែញីដែលបានតោងទាមនិងបឺតឈាមពីសត្វពាហនៈអស់រយៈពេលច្រើនថ្ងៃរហូតដល់ខ្លួនរបស់វាប៉ោងធំពេញទំហឹង ដែលជាដំណាក់កាលវាត្រៀមខ្លួនធ្លាក់ចុះមកដីដើម្បីបញ្ចេញពង។	ដូចជាប៉េងប៉ោងដែលត្រូវបានគេផ្លុំបញ្ចូលខ្យល់ និងចាក់ទឹកបញ្ចូលរហូតដល់តឹងណែនបំផុតត្រៀមនឹងផ្ទុះ។
Non-polar organic solvents (សារធាតុរំលាយសរីរាង្គមិនប៉ូលែរ)	ប្រភេទវត្ថុរាវ (ដូចជា Toluene ឬ Ethyl acetate) ដែលមិនមានបន្ទុកអគ្គិសនី (គ្មានប៉ូល) ដែលគេប្រើសម្រាប់រំលាយ និងទាញយកសារធាតុសកម្មពីរុក្ខជាតិដែលមិនអាចរលាយចូលជាមួយទឹកធម្មតាបាន។	ដូចជាការប្រើប្រេងកាត ឬសាំង ដើម្បីលាងជម្រះស្នាមប្រឡាក់ថ្នាំពណ៌ដែលទឹកធម្មតាមិនអាចលាងជ្រះបាន។
Leg contact method (វិធីសាស្ត្រឱ្យជើងប៉ះផ្ទាល់)	បច្ចេកទេសធ្វើតេស្តដោយបណ្តាលឱ្យកូនដង្កែដើរនៅលើផ្ទៃ (ដូចជាក្រដាសចម្រោះ) ដែលមានស្រទាប់ស្តើងនៃសារធាតុចម្រាញ់ ដើម្បីមើលថាតើសារធាតុនោះអាចជ្រាបចូលតាមជើងនិងសម្លាប់ពួកវាបានដែរឬទេ។	ដូចជាការដើរដោយជើងទទេជាន់លើកម្រាលព្រំដែលគេបាញ់ថ្នាំសម្លាប់មេរោគ ដើម្បីឱ្យមេរោគដែលជាប់នៅបាតជើងរបស់យើងងាប់អស់។
Fractionation (ការបំបែកធាតុផ្សំ)	ដំណើរការនៃការបំបែកល្បាយសារធាតុគីមីស្មុគស្មាញ (ដូចជាសារធាតុចម្រាញ់ពីរុក្ខជាតិទាំងមូល) ទៅជាផ្នែកតូចៗ ឬក្រុមសារធាតុនីមួយៗដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ដើម្បីស្វែងរកឱ្យឃើញថាធាតុផ្សំមួយណាពិតប្រាកដដែលមានប្រសិទ្ធភាពសម្លាប់សត្វល្អិត។	ដូចជាការចាក់លុយកាក់ចម្រុះគ្នាចេញពីកាបូប រួចបែងចែកវាទៅជាគំនរកាក់ ១០០រៀល ៥០០រៀល និង ១០០០រៀល ដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។

៦. ប្រធានបទពាក់ព័ន្ធ (Further Reading)

អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖

ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖