Original Title: CHẤT THẢI NÔNG NGHIỆP VÀ TIỀM NĂNG PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP THEO HƯỚNG KINH TẾ TUẦN HOÀN
Disclaimer: Summary generated by AI based on the provided document. Please refer to the original paper for full scientific accuracy.

សំណល់កសិកម្ម និងសក្តានុពលសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍកសិកម្មឆ្ពោះទៅរកសេដ្ឋកិច្ចចក្រា

ចំណងជើងដើម៖ CHẤT THẢI NÔNG NGHIỆP VÀ TIỀM NĂNG PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP THEO HƯỚNG KINH TẾ TUẦN HOÀN

អ្នកនិពន្ធ៖ Mai Văn Trịnh (Viện Môi trường Nông nghiệp)

ឆ្នាំបោះពុម្ព៖ 2021, Nông nghiệp và Phát triển nông thôn

វិស័យសិក្សា៖ Agriculture

១. សេចក្តីសង្ខេបប្រតិបត្តិ (Executive Summary)

បញ្ហា (The Problem)៖ វិស័យកសិកម្មក្នុងប្រទេសវៀតណាមកំពុងប្រឈមនឹងបញ្ហាបំពុលបរិស្ថាន និងការខ្ជះខ្ជាយធនធានយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដោយសារការមិនបានកែច្នៃសំណល់ដំណាំ និងលាមកសត្វឡើងវិញឱ្យបានត្រឹមត្រូវ។

វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានប្រមូលទិន្នន័យពីប្រភពស្ថិតិផ្សេងៗដើម្បីគណនាសក្តានុពលនៃសារធាតុចិញ្ចឹមដែលអាចទាញយកបានពីសំណល់កសិកម្ម។

ការប្រមូលទិន្នន័យស្ថិតិកសិកម្ម (Agricultural Statistics Data Collection)
ការគណនាសក្តានុពលសារធាតុចិញ្ចឹម (Nutrient Potential Calculation)
ការវិភាគសេដ្ឋកិច្ចចក្រា (Circular Economy Analysis)

លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖

សំណល់ដំណាំមានផ្ទុកសារធាតុសរីរាង្គស្មើនឹង ៤៣,៤ លានតោន អ៊ុយរ៉េ ១,៨៦ លានតោន ស៊ុបពែរផូស្វាត ១,៦៨ លានតោន និងប៉ូតាស្យូមស៊ុលហ្វាត ២,២៣ លានតោន។
សំណល់សត្វមានផ្ទុកសារធាតុសរីរាង្គ ៤២ លានតោន អ៊ុយរ៉េ ១,២ លានតោន ស៊ុបពែរផូស្វាត ៣,១ លានតោន និងប៉ូតាស្យូមស៊ុលហ្វាត ២,៤ លានតោន។
ការអនុវត្តសេដ្ឋកិច្ចចក្រា (Circular Economy) តាមរយៈការកែច្នៃសំណល់ទាំងនេះជាជីសរីរាង្គ នឹងជួយកាត់បន្ថយការបំពុលបរិស្ថានយ៉ាងខ្លាំង និងគាំទ្រដល់កសិកម្មប្រកបដោយចីរភាព។

២. ការវិភាគលើប្រសិទ្ធភាព និងដែនកំណត់ (Performance & Constraints)

វិធីសាស្ត្រ (Method)	គុណសម្បត្តិ (Pros)	គុណវិបត្តិ (Cons)	លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result)
Current Practice (Direct Disposal/Burning) ការអនុវត្តបច្ចុប្បន្ន (ការដុត ឬការបោះចោលផ្ទាល់)	ងាយស្រួលអនុវត្តសម្រាប់កសិករ និងមិនទាមទារចំណេះដឹងបច្ចេកទេស ឬការវិនិយោគបន្ថែម។	បំពុលបរិស្ថាន (ខ្យល់ ទឹក ដី) បាត់បង់សារធាតុចិញ្ចឹមដ៏មានតម្លៃ និងរួមចំណែកដល់ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។	អត្រានៃការប្រើប្រាស់ឡើងវិញមានកម្រិតទាប (ក្រោម ១៥%) ដែលបណ្តាលឱ្យខ្ជះខ្ជាយសក្តានុពលជីរាប់លានតោន។
Mixed Composting (Circular Economy Approach) ការធ្វើជីកំប៉ុសចម្រុះ (អភិក្រមសេដ្ឋកិច្ចចក្រា)	បង្កើតបានជីសរីរាង្គគុណភាពខ្ពស់ដោយមានសមាមាត្រ C/N ល្អប្រសើរ កាត់បន្ថយការបំពុលបរិស្ថាន និងកាត់បន្ថយចំណាយលើជីគីមី។	ទាមទារការសហការគ្នាយ៉ាងជិតស្និទ្ធរវាងកសិករដាំដុះនិងអ្នកចិញ្ចឹមសត្វ ព្រមទាំងត្រូវការពេលវេលា និងគោលនយោបាយគាំទ្រពីរដ្ឋ។	អាចផ្តល់សក្តានុពលជីសរីរាង្គសរុប ៨៥,៤ លានតោន ព្រមទាំងសារធាតុ N, P, K រាប់លានតោនប្រចាំឆ្នាំ (នៅប្រទេសវៀតណាម)។

ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រសេដ្ឋកិច្ចចក្រានេះ ទាមទារឱ្យមានទិន្នន័យស្ថិតិច្បាស់លាស់ កិច្ចសហការរវាងកសិករ និងការគាំទ្រផ្នែកហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនិងគោលនយោបាយ។

Data & Statistics: ទិន្នន័យស្ថិតិជាតិអំពីចំនួនសត្វចិញ្ចឹម ផ្ទៃដីដាំដុះ និងប្រព័ន្ធប្រមូលទិន្នន័យដើម្បីគណនាសក្តានុពលសំណល់។
Raw Materials: សំណល់កសិកម្មពីការដាំដុះ (ចំបើង អង្កាម ស្នូលពោត) និងសំណល់សត្វ (លាមក និងទឹកលាងសម្អាតទ្រុង) ក្នុងបរិមាណច្រើន។
Infrastructure & Expertise: ទីតាំងសម្រាប់ធ្វើជីកំប៉ុស ចំណេះដឹងបច្ចេកទេសក្នុងការថ្លឹងថ្លែងសមាមាត្រ C/N និងប្រព័ន្ធដឹកជញ្ជូនរវាងកសិដ្ឋានដាំដុះនិងកសិដ្ឋានចិញ្ចឹមសត្វ។
Policy Support: ការសម្រួលនីតិវិធីច្បាប់ និងការផ្តល់អាជ្ញាប័ណ្ណក្នុងការផលិត និងលក់ជីសរីរាង្គនៅកម្រិតកសិដ្ឋាន។

៣. ការពិនិត្យសម្រាប់បរិបទកម្ពុជា/អាស៊ីអាគ្នេយ៍

ភាពលំអៀងនៃទិន្នន័យ (Data Bias)៖

ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់ទិន្នន័យស្ថិតិជាតិរបស់ប្រទេសវៀតណាមចន្លោះឆ្នាំ ២០១៥-២០២០ ជាពិសេសផ្តោតលើតំបន់ដីសណ្តទន្លេក្រហម និងទន្លេមេគង្គ។ ទោះបីជាទិន្នន័យជាបរិបទរបស់វៀតណាមក្តី ប៉ុន្តែវាមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងសម្រាប់កម្ពុជា ដោយសារប្រទេសទាំងពីរមានទម្រង់កសិកម្មស្រដៀងគ្នា (ពឹងផ្អែកលើស្រូវ ជ្រូក គោក្របី និងបក្សី) ដែលធ្វើឱ្យរូបមន្តនៃការគណនានេះអាចយកមកសម្របប្រើបានយ៉ាងល្អ។

លទ្ធភាពនៃការអនុវត្ត (Applicability)៖

វិធីសាស្ត្រនៃការគណនាសក្តានុពលសំណល់ និងការអនុវត្តសេដ្ឋកិច្ចចក្រានេះ គឺមានប្រយោជន៍ និងអាចអនុវត្តបានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពសម្រាប់វិស័យកសិកម្មនៅកម្ពុជា។

តំបន់វាលទំនាប និងជុំវិញបឹងទន្លេសាប (ឧទាហរណ៍៖ ខេត្តបាត់ដំបង បន្ទាយមានជ័យ): ជាតំបន់ផលិតស្រូវធំជាងគេ ដែលអាចប្រមូលចំបើង និងអង្កាមក្នុងបរិមាណដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ មកកែច្នៃជាជី ជំនួសឱ្យការដុតចោលនៅលើវាលស្រែដែលបង្កឱ្យមានផ្សែងបំពុល។
កសិដ្ឋានចិញ្ចឹមសត្វពាណិជ្ជកម្មនៅជាយក្រុង (ឧទាហរណ៍៖ ខេត្តកណ្តាល កំពង់ស្ពឺ តាកែវ): កសិដ្ឋានចិញ្ចឹមជ្រូក និងមាន់ទាខ្នាតធំ អាចកែច្នៃលាមកសត្វជាជីសរីរាង្គ ដើម្បីបញ្ចៀសការបង្ហូរទឹកស្អុយចូលទៅក្នុងប្រភពទឹកសាធារណៈ។
សហគមន៍កសិកម្មសរីរាង្គ (Organic Farming Communities): ការផលិតជីគុណភាពខ្ពស់ដោយលាយសំណល់ដំណាំ និងលាមកសត្វ អាចផ្គត់ផ្គង់ដល់ការដាំបន្លែសុវត្ថិភាព ឬដំណាំកសិ-ពាណិជ្ជកម្មដែលមានតម្លៃខ្ពស់។

ការអនុវត្តគំរូសេដ្ឋកិច្ចចក្រានេះ នឹងជួយប្រទេសកម្ពុជាក្នុងការកាត់បន្ថយការពឹងផ្អែកលើការនាំចូលជីគីមី កាត់បន្ថយការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ និងស្តារគុណភាពដីឡើងវិញប្រកបដោយចីរភាព។

៤. ផែនការសកម្មភាពសម្រាប់និស្សិត (Actionable Roadmap)

ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖

ការប៉ាន់ប្រមាណបរិមាណសំណល់កសិកម្មថ្នាក់ជាតិ ឬខេត្ត: ប្រើប្រាស់ទិន្នន័យពីក្រសួងកសិកម្ម រុក្ខាប្រមាញ់ និងនេសាទ ដើម្បីគណនាសក្តានុពលសំណល់តាមតំបន់គោលដៅ ដោយប្រើប្រាស់ GIS Spatial Analysis ដើម្បីធ្វើផែនទីបង្ហាញពីការប្រមូលផ្តុំនៃសំណល់ដំណាំ និងកសិដ្ឋានចិញ្ចឹមសត្វ។
ការសិក្សាបង្កើនប្រសិទ្ធភាពសមាមាត្រ C/N: ធ្វើការស្រាវជ្រាវក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ដើម្បីស្វែងរកសមាមាត្រដ៏ល្អបំផុត (១៥-៣០) រវាងសំណល់ដំណាំនៅកម្ពុជា (C/N ខ្ពស់) និងលាមកសត្វ (C/N ទាប) តាមរយៈបច្ចេកទេស Composting Formulation Model។
ការរៀបចំគម្រោងសាកល្បងនៅសហគមន៍ (Pilot Project): អនុវត្តការធ្វើជីកំប៉ុសខ្នាតសហគមន៍ ដោយប្រើបច្ចេកទេស Windrow Composting ឬ Aerated Static Pile ដោយភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងរវាងអ្នកដាំស្រូវ និងអ្នកចិញ្ចឹមគោក្របីនៅតំបន់តែមួយ។
ការវាយតម្លៃផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងបរិស្ថាន: ធ្វើការវិភាគអត្ថប្រយោជន៍ដោយប្រើប្រាស់ Cost-Benefit Analysis (CBA) និង Life Cycle Assessment (LCA) ដើម្បីបង្ហាញពីប្រាក់ចំណេញ និងការកាត់បន្ថយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ ធៀបនឹងការប្រើប្រាស់ជីគីមីធម្មតា។
ការតាក់តែងគោលនយោបាយគាំទ្រ (Policy Advocacy): ចងក្រងលទ្ធផលទៅជា Policy Brief ដើម្បីស្នើដល់រដ្ឋាភិបាល ឬស្ថាប័នពាក់ព័ន្ធ ក្នុងការបង្កើតស្តង់ដារជីសរីរាង្គជាតិ និងសម្រួលនីតិវិធីចុះបញ្ជីអាជីវកម្មផលិតជីសម្រាប់កសិដ្ឋានតូចៗ។

៥. វាក្យសព្ទបច្ចេកទេស (Technical Glossary)

ពាក្យបច្ចេកទេស	ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation)	និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition)
Kinh tế tuần hoàn (Circular economy)	ប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចដែលកាត់បន្ថយការខ្ជះខ្ជាយដោយការប្រើប្រាស់ធនធានឡើងវិញ។ ក្នុងកសិកម្ម គឺការយកសំណល់ (ដូចជាចំបើង ឬលាមកសត្វ) ទៅធ្វើជី ឬថាមពល ជាជាងបោះចោល ឬដុតបំផ្លាញ។	ដូចជាការយកដបទឹកប្លាស្ទិកចាស់ៗទៅកែច្នៃជារបស់ប្រើប្រាស់ថ្មី ជាជាងបោះចោលក្នុងធុងសំរាម។
Tỷ lệ C/N (C/N ratio)	សមាមាត្ររវាងកាបូន (Carbon) និងអាសូត (Nitrogen) នៅក្នុងវត្ថុធាតុសរីរាង្គ។ កម្រិតសមាមាត្រនេះ (ល្អបំផុតពី ១៥ ទៅ ៣០) គឺជាកត្តាកំណត់ពីល្បឿន និងគុណភាពនៃការរលួយកាច់ក្លាយជាជីកំប៉ុស។	ដូចជារូបមន្តផ្សំគ្រឿងក្នុងការស្លរ បើដាក់សាច់ (តំណាងអាសូត) និងបន្លែ (តំណាងកាបូន) ក្នុងកម្រិតសមស្រប ទើបសម្លមានរសជាតិឆ្ងាញ់។
Nông nghiệp hữu cơ (Organic agriculture)	ប្រព័ន្ធនៃការដាំដុះនិងចិញ្ចឹមសត្វដោយមិនពឹងផ្អែកលើសារធាតុគីមីសំយោគ (ដូចជាជីគីមី ថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត) ដោយងាកមកប្រើប្រាស់ជីសរីរាង្គ និងការគ្រប់គ្រងតាមបែបធម្មជាតិវិញ ដើម្បីរក្សាគុណភាពដី និងបរិស្ថាន។	ដូចជាការថែរក្សាសុខភាពដោយញ៉ាំអាហារធម្មជាតិ និងហាត់ប្រាណ ជាជាងការពឹងផ្អែកលើការលេបថ្នាំពេទ្យប្រចាំថ្ងៃ។
Sinh khối (Biomass)	បរិមាណសរុបនៃវត្ថុធាតុសរីរាង្គ ដែលបានមកពីរុក្ខជាតិ ឬសត្វ (ដូចជាចំបើង អង្កាម ស្នូលពោត) ដែលអាចយកមកប្រើប្រាស់ជាថាមពល ឬបំប្លែងជាជីកសិកម្មបាន។	ដូចជាទម្ងន់សរុបនៃឱស ស្លឹកឈើ និងមែកឈើដែលអ្នកប្រមូលបានដើម្បីយកទៅដុតបង្កាត់ភ្លើង។
Khí sinh học (Biogas)	ឧស្ម័នដែលអាចឆេះបាន (ភាគច្រើនជាមេតាន) ដែលកើតចេញពីការរលួយនៃសារធាតុសរីរាង្គ (ដូចជាលាមកជ្រូក ឬលាមកគោ) ក្នុងស្ថានភាពគ្មានអុកស៊ីសែន ប្រើសម្រាប់ធ្វើជាឥន្ធនៈចម្អិនអាហារ ឬផលិតអគ្គិសនី។	ដូចជាហ្គាសដែលយើងទិញមកដាំស្លរប្រចាំថ្ងៃ ប៉ុន្តែនេះគឺជាហ្គាសដែលយើងផលិតបានដោយខ្លួនឯងពីការបន្ទោរបង់របស់សត្វ។
Phân bón vô cơ (Inorganic/Chemical fertilizer)	ជីដែលផលិតចេញពីរ៉ែ ឬដំណើរការគីមីឧស្សាហកម្ម ដែលផ្តល់សារធាតុចិញ្ចឹមភ្លាមៗដល់រុក្ខជាតិ (ដូចជា អ៊ុយរ៉េ DAP) ប៉ុន្តែអាចធ្វើឱ្យដីខូចគុណភាព ឬជូរប្រៃ ប្រសិនបើប្រើប្រាស់លើសកម្រិតក្នុងរយៈពេលយូរ។	ដូចជាភេសជ្ជៈប៉ូវកម្លាំង ដែលធ្វើឱ្យយើងមានកម្លាំងភ្លាមៗ ប៉ុន្តែមិនផ្តល់អត្ថប្រយោជន៍យូរអង្វែងដល់សុខភាពដូចការបរិភោគអាហារធម្មជាតិទេ។
Phát thải (Emissions)	ការបញ្ចេញចោលនូវសារធាតុពុល ឬឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ (Greenhouse gases) ទៅក្នុងបរិយាកាស ដី ឬទឹក ដែលកើតចេញពីសកម្មភាពផ្សេងៗ ដូចជាការដុតចំបើង ឬការទុកលាមកសត្វឱ្យហូរចូលប្រភពទឹក។	ដូចជាផ្សែងខ្មៅដែលហុយចេញពីបំពង់ស៊ីម៉ាំងម៉ូតូចាស់ៗ ដែលធ្វើឱ្យកខ្វក់ខ្យល់ដែលយើងដកដង្ហើម។

៦. ប្រធានបទពាក់ព័ន្ធ (Further Reading)

អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖

ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖