បញ្ហា/ប្រធានបទ (The Problem/Topic)៖ របាយការណ៍នេះដោះស្រាយពីដែនកំណត់នៃវិធីសាស្ត្ររៀបចំគោលនយោបាយបែបប្រពៃណី និងផ្តាច់មុខ ក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាសកលដែលស្មុគស្មាញ និងមានទំនាក់ទំនងគ្នាទៅវិញទៅមក ដូចជាការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ច និងការផ្លាស់ប្តូរប្រជាសាស្ត្រ។
វិធីសាស្ត្រ (Approach)៖ ឯកសារនេះពិនិត្យឡើងវិញនូវឧបករណ៍បង្កើតម៉ូដែលប្រព័ន្ធកម្រិតខ្ពស់ និងក្របខ័ណ្ឌសហប្រតិបត្តិការដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ OECD និង IIASA ដើម្បីគាំទ្រដល់ការរចនាគោលនយោបាយរួម។
សេចក្តីសន្និដ្ឋានសំខាន់ៗ (Key Conclusions)៖
របាយការណ៍នេះបង្ហាញថា វិធីសាស្ត្ររៀបចំគោលនយោបាយបែបប្រពៃណី និងផ្តាច់មុខ (Siloed approach) លែងមានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាស្មុគស្មាញនាពេលបច្ចុប្បន្ន។ ការផ្លាស់ប្តូរទៅរកការគិតជាប្រព័ន្ធ (Systemic Thinking) និងការប្រើប្រាស់ម៉ូដែលរួមបញ្ចូលគ្នារវាងសេដ្ឋកិច្ច បរិស្ថាន និងសង្គម គឺជាភាពចាំបាច់មិនអាចខ្វះបានសម្រាប់រដ្ឋាភិបាល។
| ការរកឃើញ (Finding) | ព័ត៌មានលម្អិត (Detail) | ភស្តុតាង (Evidence) |
|---|---|---|
| ភាពចាំបាច់ក្នុងការផ្លាស់ប្តូរគំរូម៉ូដែលសេដ្ឋកិច្ច (Economic Modeling Shift) | ម៉ូដែលសេដ្ឋកិច្ចបែបប្រពៃណីបានបរាជ័យក្នុងការទស្សន៍ទាយវិបត្តិ ដោយសារការខ្វះខាតការគិតគូរពីភាពស្មុគស្មាញនៃប្រព័ន្ធ និងព្រឹត្តិការណ៍រំខាននានា។ របាយការណ៍ស្នើឱ្យមានការប្រើប្រាស់ម៉ូដែលផ្អែកលើភ្នាក់ងារ (Agent-Based Models - ABM) និងទ្រឹស្តីបណ្តាញ ដើម្បីឆ្លុះបញ្ចាំងពីសក្ដានុពលជាក់ស្តែង។ | ការបរាជ័យនៃម៉ូដែលម៉ាក្រូសេដ្ឋកិច្ចចាស់ៗក្នុងការទស្សន៍ទាយវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុឆ្នាំ២០០៨ ដែលតម្រូវឱ្យវិទ្យាស្ថាន IIASA និងស្ថាប័ន OECD រៀបចំវិធីសាស្ត្រ និងម៉ូដែលថ្មីៗ។ |
| ទំនាក់ទំនងនៃធនធាន ដី ទឹក និងថាមពល (LWE Nexus) | ការដោះស្រាយបញ្ហាប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ទាមទារឱ្យមានការវាយតម្លៃរួមបញ្ចូលគ្នាយ៉ាងស៊ីជម្រៅលើវិស័យដីធ្លី ទឹក និងថាមពល ដើម្បីជៀសវាងគោលនយោបាយដែលមានផលវិបាកអវិជ្ជមានរវាងវិស័យមួយទៅវិស័យមួយទៀត (Trade-offs)។ | ម៉ូដែលវាយតម្លៃរួម (IAM) ដូចជា GLOBIOM និង ECHO បង្ហាញថា ហានិភ័យពិភពលោកលើធនធានពហុវិស័យ (ទឹក ថាមពល និងដី) កើនឡើងទ្វេដង ប្រសិនបើសីតុណ្ហភាពមធ្យមសកលកើនឡើងពី ១.៥ ទៅ ២អង្សាសេ។ |
| បញ្ហាប្រឈមនៃសន្តិសុខសង្គមក្នុងសេដ្ឋកិច្ចឌីជីថល (Gig Economy & Social Protection) | ការកើនឡើងនៃការងារក្រៅប្រព័ន្ធ និងការងារតាមផ្លាតហ្វមអនឡាញ (Gig jobs) បានធ្វើឱ្យប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំងដល់ស្ថិរភាពនៃប្រព័ន្ធគាំពារសង្គម ដែលទាមទារឱ្យមានការរៀបចំយន្តការថ្មីដើម្បីគ្របដណ្តប់ក្រុមពលកម្មនេះ។ | ទិន្នន័យបង្ហាញថា ការងារក្រៅប្រព័ន្ធធ្វើឱ្យកម្រិតនៃការចូលរួមបង់វិភាគទាន និងការគ្របដណ្តប់របស់ប្រព័ន្ធគាំពារសង្គមថយចុះ ដោយសារពលករមាននិន្នាការមិនចូលរួមដើម្បីកាត់បន្ថយការចំណាយ។ |
| ឥទ្ធិពលនៃការអប់រំទៅលើកម្លាំងពលកម្មវ័យចំណាស់ (Education & Aging) | ការវិនិយោគលើការអប់រំពីកុមារភាពមិនត្រឹមតែជួយដល់ការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងជួយកាត់បន្ថយផលប៉ះពាល់អវិជ្ជមាននៃភាពចាស់ជរា ដោយធ្វើឱ្យប្រជាជនវ័យចំណាស់មានសុខភាពល្អ និងបន្តមានផលិតភាពការងារខ្ពស់។ | ទិន្នន័យ OECD បង្ហាញថា ៤៤% នៃប្រជាជនមានការអប់រំកម្រិតទាបប្រឈមនឹងការចុះខ្សោយសុខភាព ធៀបនឹងមានតែ ១៨% ប៉ុណ្ណោះសម្រាប់អ្នកមានកម្រិតសិក្សាថ្នាក់ឧត្តមសិក្សា។ |
របាយការណ៍នេះផ្តល់នូវអនុសាសន៍យុទ្ធសាស្ត្រសំខាន់ៗ ដើម្បីជួយស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលក្នុងការអនុវត្តការគិតជាប្រព័ន្ធសម្រាប់ការរៀបចំគោលនយោបាយសាធារណៈឱ្យមានប្រសិទ្ធភាព។
| គោលដៅ (Target) | សកម្មភាព (Action) | អាទិភាព (Priority) |
|---|---|---|
| រាជរដ្ឋាភិបាល (Government) | បញ្ចូលវិធីសាស្ត្រគិតជាប្រព័ន្ធទៅក្នុងប្រតិបត្តិការ រចនាសម្ព័ន្ធ និងការរៀបចំថវិការបស់ស្ថាប័នរដ្ឋ ដោយលុបបំបាត់ទម្លាប់នៃការធ្វើការងារដាច់ដោយឡែកពីគ្នា (Siloed Approach)។ | ខ្ពស់ (High) |
| អ្នករៀបចំគោលនយោបាយ (Policy Makers) | ប្រើប្រាស់ឧបករណ៍វិភាគ និងការបង្កើតម៉ូដែលកម្រិតខ្ពស់ (ដូចជា ABM និង IAM) ដើម្បីក្លែងធ្វើ (Simulate) និងវាយតម្លៃពីផលប៉ះពាល់ចម្រុះនៃគោលនយោបាយមុនពេលសម្រេចអនុវត្ត។ | មធ្យម (Medium) |
| រដ្ឋបាលថ្នាក់ក្រោមជាតិ (Local Authorities) | អនុវត្តវិធីសាស្ត្រមានការចូលរួមពីពហុភាគី (Multi-stakeholder approach) ក្នុងការរៀបចំផែនការទីក្រុងឆ្លាតវៃ និងការអនុវត្តគំរូសេដ្ឋកិច្ចចរន្ត (Circular Economy) រវាងទីក្រុងនិងជនបទ។ | ខ្ពស់ (High) |
| វិស័យអប់រំ និងស្ថាប័នរដ្ឋ (Education Sector & State Institutions) | បណ្តុះបណ្តាលមន្ត្រីរាជការអំពីគោលការណ៍នៃប្រព័ន្ធ ភាពមិនមែនលីនេអ៊ែរ (Non-linearity) និងរង្វិលជុំនៃការឆ្លើយតប (Feedback loops) ដើម្បីពង្រឹងសមត្ថភាពភាពជាអ្នកដឹកនាំប្រព័ន្ធ។ | ខ្ពស់ (High) |
របាយការណ៍នេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ដែលកំពុងប្រឈមមុខនឹងកំណើននគរូបនីយកម្មយ៉ាងឆាប់រហ័ស ហានិភ័យនៃការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងការផ្លាស់ប្តូរទៅរកសេដ្ឋកិច្ចឌីជីថល។ ការអនុវត្តការគិតជាប្រព័ន្ធ នឹងជួយរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាក្នុងការរៀបចំគោលនយោបាយដែលស៊ីសង្វាក់គ្នា និងឆ្លើយតបប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាពទៅនឹងបញ្ហាពហុវិស័យ។
ការប្រកាន់យកអភិក្រមគិតជាប្រព័ន្ធនេះ នឹងក្លាយជាកាតាលីករដ៏សំខាន់ជួយជំរុញចក្ខុវិស័យរបស់កម្ពុជាក្នុងការប្រែក្លាយទៅជាប្រទេសចំណូលមធ្យមកម្រិតខ្ពស់ត្រឹមឆ្នាំ ២០៣០ ប្រកបដោយចីរភាព និងភាពធន់ទប់ទល់នឹងវិបត្តិសកល។
ដើម្បីអនុវត្តតាមអនុសាសន៍នៃរបាយការណ៍នេះ គួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Agent-based models (ABM) | គឺជាវិធីសាស្ត្រគំរូកុំព្យូទ័រដែលត្រូវបានប្រើដើម្បីក្លែងធ្វើសកម្មភាព និងអន្តរកម្មនៃភ្នាក់ងារស្វយ័ត (ដូចជាបុគ្គល គ្រួសារ ឬអាជីវកម្ម) ដើម្បីវាយតម្លៃពីផលប៉ះពាល់របស់ពួកគេទៅលើប្រព័ន្ធទាំងមូល។ ក្នុងវិស័យរៀបចំគោលនយោបាយ វាជួយរដ្ឋាភិបាលឱ្យព្យាករណ៍ជាមុនថា តើប្រជាពលរដ្ឋនឹងមានប្រតិកម្មយ៉ាងណាទៅនឹងគោលនយោបាយថ្មីមួយ ដោយផ្អែកលើអាកប្បកិរិយាជាក់ស្តែងរបស់ពួកគេ ជំនួសឱ្យការសន្មត់រួម។ | វាដូចជាការលេងវីដេអូហ្គេម SimCity ដែលយើងបង្កើតតួអង្គនីមួយៗឱ្យមានអត្តចរិតរៀងៗខ្លួន ហើយសង្កេតមើលថាតើពួកគេធ្វើអន្តរកម្មគ្នាបង្កើតបានជាសង្គមមួយយ៉ាងដូចម្តេច។ |
| Computable general equilibrium (CGE) | គឺជាគំរូសេដ្ឋកិច្ចម៉ាក្រូដែលប្រើប្រាស់ទិន្នន័យជាក់ស្តែងដើម្បីប៉ាន់ស្មានពីរបៀបដែលសេដ្ឋកិច្ចទាំងមូលអាចនឹងមានប្រតិកម្មចំពោះការផ្លាស់ប្តូរគោលនយោបាយ ឬកត្តាខាងក្រៅ។ វាត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយរដ្ឋាភិបាលដើម្បីវាយតម្លៃពីផលប៉ះពាល់ដ៏ទូលំទូលាយនៃគោលនយោបាយនានា ដូចជាគោលនយោបាយពាណិជ្ជកម្ម និងបរិស្ថាន ទៅលើគ្រប់វិស័យនៃសេដ្ឋកិច្ចក្នុងពេលតែមួយ។ | វាប្រៀបដូចជាការទម្លាក់ដុំថ្មចូលទៅក្នុងបឹង ដោយយើងប្រើរូបមន្តដើម្បីគណនាថាតើរលកទឹកនឹងសាយភាយប៉ះពាល់ដល់គ្រប់ផ្នែកនៃបឹងនោះកម្រិតណា។ |
| Integrated Assessment Modelling (IAM) | គឺជាការរួមបញ្ចូលគ្នានូវចំណេះដឹងពីមុខវិជ្ជាផ្សេងៗគ្នា (ដូចជាសេដ្ឋកិច្ច សង្គមវិទ្យា និងរូបវិទ្យា) ទៅក្នុងក្របខ័ណ្ឌតែមួយ ដើម្បីស្វែងយល់ពីបញ្ហាស្មុគស្មាញ (ឧទាហរណ៍ ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ)។ ឧបករណ៍នេះជួយអ្នកធ្វើគោលនយោបាយវាយតម្លៃផលប៉ះពាល់ចម្រុះ និងរក្សាតុល្យភាពរវាងកំណើនសេដ្ឋកិច្ច និងការការពារបរិស្ថាន។ | វាប្រៀបដូចជាការប្រមូលគ្រូពេទ្យឯកទេសពីគ្រប់ផ្នែកមកពិគ្រោះយោបល់រួមគ្នា ដើម្បីស្វែងរកវិធីព្យាបាលដ៏ល្អបំផុតសម្រាប់អ្នកជំងឺម្នាក់ដែលមានជំងឺប្រចាំកាយច្រើនមុខ។ |
| Land-Water-Energy (LWE) Nexus | គឺជាក្របខ័ណ្ឌដែលទទួលស្គាល់ថា ការគ្រប់គ្រងដីធ្លី ទឹក និងថាមពលមានទំនាក់ទំនងគ្នាយ៉ាងស្អិតរមួត ហើយសកម្មភាពលើវិស័យមួយនឹងមានផលប៉ះពាល់ផ្ទាល់ដល់វិស័យពីរទៀត។ ការយល់ដឹងពីចំណុចនេះជួយអ្នកធ្វើគោលនយោបាយជៀសវាងការដាក់ចេញវិធានការដោះស្រាយបញ្ហាមួយ ប៉ុន្តែបែរជាទៅបង្កើតឱ្យមានបញ្ហាមួយផ្សេងទៀត (trade-offs) ដូចជាការដាំដំណាំថាមពលដែលធ្វើឱ្យខ្វះខាតទឹកជាដើម។ | វាដូចជាជើងកាមេរ៉ាដែលមានបីជើង ដែលបើយើងទាញជើងណាមួយខ្លាំងពេក ឬមិនប្រយ័ត្ន ជើងកាមេរ៉ាទាំងមូលនឹងដួលរលំ។ |
| Gig Economy | គឺជាទីផ្សារការងារដែលពោរពេញទៅដោយកិច្ចសន្យាការងាររយៈពេលខ្លី និងការងារឯករាជ្យ ជំនួសឱ្យការងារពេញម៉ោងអចិន្ត្រៃយ៍។ ស្ថានភាពនេះតម្រូវឱ្យរដ្ឋាភិបាលរៀបចំប្រព័ន្ធគាំពារសង្គមថ្មីដែលអាចបត់បែន និងអាចទាក់ទាញឱ្យពលករក្រៅប្រព័ន្ធទាំងនេះចូលរួមបង់វិភាគទាន ដើម្បីធានាបាននូវបណ្តាញសុវត្ថិភាពសង្គមសម្រាប់ពួកគេ។ | វាដូចជាអ្នករត់ម៉ូតូឌុបតាមអេប (App) ដូចជា PassApp ឬ Grab ដែលអាចធ្វើការនៅពេលណាដែលខ្លួនចង់ តែមិនមានប្រាក់ខែគោល ឬធានារ៉ាប់រងសុខភាពពីក្រុមហ៊ុនឡើយ។ |
| Circular Economy | គឺជាប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចដែលផ្តោតលើការកាត់បន្ថយការខ្ជះខ្ជាយ និងការប្រើប្រាស់ធនធានឱ្យអស់លទ្ធភាពតាមរយៈការកែច្នៃ ជួសជុល និងប្រើប្រាស់ឡើងវិញ ដើម្បីកាត់បន្ថយសម្ពាធលើបរិស្ថាន។ សម្រាប់រដ្ឋាភិបាល វាទាមទារឱ្យមានការរៀបចំគោលនយោបាយលើកទឹកចិត្តដល់អាជីវកម្មបៃតង និងការចូលរួមយ៉ាងសកម្មពីរដ្ឋបាលមូលដ្ឋាន។ | វាដូចជាវដ្តទឹកភ្លៀងក្នុងធម្មជាតិ ដែលទឹកហួតក្លាយជាពពក ហើយធ្លាក់មកជាភ្លៀងវិញដោយគ្មានការបាត់បង់ធនធានទឹកទៅណាឡើយ។ |
| Feedback loops | គឺជាដំណើរការដែលលទ្ធផលនៃសកម្មភាពមួយត្រឡប់មកមានឥទ្ធិពលលើមូលហេតុដើមវិញ ដែលអាចធ្វើឱ្យស្ថានភាពកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើង (រង្វិលជុំវិជ្ជមាន) ឬជួយរក្សាស្ថិរភាព (រង្វិលជុំអវិជ្ជមាន)។ អ្នកធ្វើគោលនយោបាយត្រូវយល់ពីរង្វិលជុំទាំងនេះ ដើម្បីរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រទប់ស្កាត់កុំឱ្យគោលនយោបាយបង្កើតជាប្រតិកម្មត្រឡប់ដែលហួសពីការគ្រប់គ្រង។ | វាដូចជាការដាក់មីក្រូហ្វូនជិតឧបករណ៍បំពងសំឡេង (Speaker) ដែលសំឡេងវិលត្រឡប់ចូលទៅក្នុងមីក្រូហ្វូនវិញ ធ្វើឱ្យឮសំឡេងស្រែកកាន់តែខ្លាំងឡើងៗមិនឈប់។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
