បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយការជជែកវែកញែកអំពីអត្ថប្រយោជន៍បរិស្ថាននៃជីវឥន្ធនៈ ជាពិសេសថាតើការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដីដោយប្រយោល (ILUC) ប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំងដល់តុល្យភាពនៃការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ (GHG) នៃផលិតកម្មជីវឥន្ធនៈយ៉ាងដូចម្តេច។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រប្រព័ន្ធទូលំទូលាយ និងបង្កើតគំរូកម្មវិធីគណិតវិទ្យាដើម្បីវាយតម្លៃ និងធ្វើឱ្យប្រសើរបំផុតនូវយុទ្ធសាស្ត្រផ្គត់ផ្គង់វត្ថុធាតុដើម។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| NLP - CPBT Minimization Strategy យុទ្ធសាស្ត្រធ្វើឱ្យពេលវេលាសងត្រលប់កាបូនអប្បបរមា (ម៉ូដែលសរសេរកម្មវិធីមិនលីនេអ៊ែរ) |
ជួយកាត់បន្ថយការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ពីការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដីដោយប្រយោល (ILUC) បានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព និងរួមចំណែកកាត់បន្ថយការឡើងកំដៅផែនដីពិតប្រាកដ។ | ទាមទារការរឹតបន្តឹងខ្លាំងលើជម្រើសផលិតកម្ម ដូចជាត្រូវពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើការបង្កើនទិន្នផល ការដាំដំណាំចម្រុះ និងមិនអនុញ្ញាតឱ្យពង្រីកផ្ទៃដីដាំដុះថ្មី។ | ពេលវេលាសងត្រលប់កាបូន (CPBT) គឺ -៤៦ ឆ្នាំ ដែលមានន័យថាវាជួយកាត់បន្ថយកាបូនក្នុងបរិយាកាស (១៥០ Mt CO2eq)។ |
| NLP - CPBT Maximization Strategy យុទ្ធសាស្ត្រធ្វើឱ្យពេលវេលាសងត្រលប់កាបូនអតិបរមា (ករណីអាក្រក់បំផុត) |
ងាយស្រួលក្នុងការបំពេញតម្រូវការទីផ្សារជីវឥន្ធនៈបានយ៉ាងឆាប់រហ័សដោយការពង្រីកផ្ទៃដីដាំដុះដោយសេរី។ | បង្កឱ្យមានការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ និងវាលស្មៅយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលបណ្តាលឱ្យការផលិតជីវឥន្ធនៈក្លាយជាប្រភពបញ្ចេញកាបូនច្រើនជាងឥន្ធនៈហ្វូស៊ីលទៅទៀត។ | ពេលវេលាសងត្រលប់កាបូន (CPBT) កើនឡើងដល់ ៩៧៩ ឆ្នាំ និងបញ្ចេញកាបូនចំនួន ៣២៧២ Mt CO2eq។ |
| NLP - Target Constrained Strategy (e.g., 20 Years) យុទ្ធសាស្ត្រកំណត់គោលដៅ (ឧទាហរណ៍៖ កំណត់ត្រឹម ២០ ឆ្នាំ) |
ផ្តល់នូវដំណោះស្រាយដែលមានភាពបត់បែនរវាងគោលដៅសេដ្ឋកិច្ច និងបរិស្ថាន ដែលអាចបំពេញតាមស្តង់ដារអន្តរជាតិ (ដូចជាគោលការណ៍របស់ចក្រភពអង់គ្លេស)។ | ទាមទារការគ្រប់គ្រងយ៉ាងតឹងរ៉ឹងលើតុល្យភាពនៃការនាំចូល និងយុទ្ធសាស្ត្រប្រើប្រាស់ដីនៅច្រើនប្រទេសក្នុងពេលតែមួយ ដែលពិបាកក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែង។ | ពេលវេលាសងត្រលប់កាបូន (CPBT) ត្រូវបានកំណត់ត្រឹម ២០ ឆ្នាំ ដោយបញ្ចេញកាបូនត្រឹមតែ ៥៧ Mt CO2eq ប៉ុណ្ណោះ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះពឹងផ្អែកជាចម្បងលើកម្មវិធីកុំព្យូទ័រទូទៅ ប៉ុន្តែទាមទារទិន្នន័យម៉ាក្រូសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក និងការប្រើប្រាស់ដីធ្លីយ៉ាងលម្អិត និងស្មុគស្មាញ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងដោយប្រើប្រាស់ទិន្នន័យសម្មតិកម្មផ្អែកលើប្រទេសផលិតសណ្តែកសៀងធំៗ៣នៅលើពិភពលោក (ប្រេស៊ីល សហរដ្ឋអាមេរិក និងអាហ្សង់ទីន)។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ការពឹងផ្អែកលើទិន្នន័យសកលនេះមិនអាចឆ្លុះបញ្ចាំងពីបរិបទជាក់ស្តែងនោះទេ ដោយសារកម្ពុជាមានប្រព័ន្ធកសិកម្មខុសគ្នា (ផ្ដោតលើស្រូវ ដំឡូងមី កៅស៊ូ) និងកត្តាជំរុញការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើខុសពីតំបន់អាមេរិកឡាទីន។
ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក្របខ័ណ្ឌគំរូកម្មវិធីមិនលីនេអ៊ែរ (NLP) នេះមានអត្ថប្រយោជន៍ខ្លាំងណាស់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជាក្នុងការរៀបចំផែនការគោលនយោបាយកសិកម្ម និងជីវឥន្ធនៈប្រកបដោយចីរភាព។
សរុបមក ឯកសារនេះផ្តល់នូវឧបករណ៍ជាយុទ្ធសាស្ត្រដ៏មានតម្លៃសម្រាប់អ្នកធ្វើគោលនយោបាយនៅកម្ពុជា ដើម្បីថ្លឹងថ្លែងពីការដោះដូរ (Trade-offs) រវាងការអភិវឌ្ឍវិស័យកសិ-ថាមពល និងការអភិរក្សធនធានធម្មជាតិ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| indirect land-use change (ILUC) | ការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដីដោយប្រយោល គឺជាយន្តការមួយដែលការពង្រីកផ្ទៃដីដាំដុះសម្រាប់ផលិតជីវឥន្ធនៈ រុញច្រានសកម្មភាពកសិកម្មដទៃទៀត (ដូចជាការដាំដំណាំស្បៀង) ឱ្យផ្លាស់ទីទៅកាប់ឆ្ការព្រៃឈើ ឬវាលស្មៅនៅទីតាំងផ្សេងទៀតជំនួសវិញ ដែលបណ្តាលឱ្យមានការបញ្ចេញកាបូន។ | ដូចជាការដែលអ្នកដណ្តើមកៅអីមិត្តភក្តិម្នាក់ ហើយមិត្តភក្តិនោះត្រូវបង្ខំចិត្តទៅដណ្តើមកៅអីអ្នកផ្សេងទៀតបន្តបន្ទាប់។ |
| carbon pay-back time (CPBT) | រយៈពេលដែលគិតជាឆ្នាំ ដែលត្រូវការចាំបាច់សម្រាប់ជីវឥន្ធនៈ ដើម្បីសងត្រលប់នូវការបំភាយកាបូនដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ដែលបានបញ្ចេញកំឡុងពេលកាប់ឆ្ការព្រៃ (Land-use change) តាមរយៈការសន្សំសំចៃកាបូនពីការកាត់បន្ថយការប្រើប្រាស់ឥន្ធនៈហ្វូស៊ីលប្រចាំឆ្នាំ។ | ដូចជាការខ្ចីប្រាក់ធនាគារមកវិនិយោគ ហើយត្រូវចំណាយពេលប៉ុន្មានឆ្នាំទើបរកប្រាក់ចំណេញមកសងបំណុលដើមទុននោះអស់។ |
| Consequential LCA (CLCA) | ការវាយតម្លៃវដ្តជីវិតតាមបែបវិបាក គឺជាវិធីសាស្ត្រសិក្សាពីផលប៉ះពាល់បរិស្ថានដោយពង្រីកវិសាលភាពប្រព័ន្ធ ដើម្បីរួមបញ្ចូលនូវរាល់បម្រែបម្រួលសេដ្ឋកិច្ច និងទីផ្សារដែលបណ្តាលមកពីការសម្រេចចិត្តផលិតអ្វីមួយ។ | ដូចជាការគប់ដុំថ្មចូលក្នុងទឹក ដែលយើងមិនត្រឹមតែវាស់ទំហំដុំថ្មនោះទេ តែយើងតាមដានរលកទឹកដែលសាយភាយទៅដល់ច្រាំងផងដែរ។ |
| non-linear programming (NLP) model | គំរូកម្មវិធីគណិតវិទ្យាមិនលីនេអ៊ែរ គឺជាវិធីសាស្ត្រគណនាដើម្បីស្វែងរកជម្រើសដែលល្អបំផុត (អប្បបរមា ឬអតិបរមា) នៅក្នុងប្រព័ន្ធមួយដែលមានអថេរ និងលក្ខខណ្ឌស្មុគស្មាញ ដែលមិនប្រែប្រួលក្នុងអត្រាថេរ (មិនមែនជាបន្ទាត់ត្រង់)។ | ដូចជាការរកផ្លូវធ្វើដំណើរដែលលឿនបំផុតក្នុងទីក្រុងដែលមានការកកស្ទះចរាចរណ៍ប្រែប្រួលជានិច្ច មិនមែនគ្រាន់តែវាស់ចម្ងាយផ្លូវត្រង់នោះទេ។ |
| extensification | ការពង្រីកផ្ទៃដីកសិកម្ម គឺជាការបង្កើនទិន្នផលដោយការកាប់ឆ្ការព្រៃឈើ ឬវាលស្មៅបន្ថែម ដើម្បីយកដីមកដាំដុះ ជំនួសឱ្យការបង្កើនទិន្នផលលើផ្ទៃដីចាស់ ដែលទង្វើនេះតែងតែបំផ្លាញស្តុកកាបូនក្នុងធម្មជាតិ។ | ដូចជាការសាងសង់បន្ទប់បន្ថែមនៅក្រៅផ្ទះដើម្បីដាក់ឥវ៉ាន់ ជំនួសឱ្យការរៀបចំឥវ៉ាន់ឱ្យមានសណ្តាប់ធ្នាប់ក្នុងបន្ទប់ចាស់។ |
| intensification | ការបង្កើនផលធៀបនឹងផ្ទៃដី (ឧទាហរណ៍ ការប្រើប្រាស់ជី ឬការដាំដំណាំចម្រុះ Intersowing) គឺជាការអនុវត្តបច្ចេកទេសកសិកម្មដើម្បីទទួលបានទិន្នផលច្រើនជាងមុននៅលើផ្ទៃដីទំហំដដែល ដើម្បីជៀសវាងការកាប់ព្រៃឈើថ្មី។ | ដូចជាការទិញគ្រែពីរជាន់មកដាក់ក្នុងបន្ទប់តែមួយ ដើម្បីឱ្យមនុស្សគេងបានច្រើននាក់ដោយមិនចាំបាច់សង់បន្ទប់ថ្មី។ |
| general/partial equilibrium model | គំរូតុល្យភាពសេដ្ឋកិច្ច គឺជាឧបករណ៍គណិតវិទ្យាសម្រាប់ទស្សន៍ទាយពីរបៀបដែលការផ្លាស់ប្តូរតម្រូវការទំនិញណាមួយ (ដូចជាជីវឥន្ធនៈ) ធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់ការផ្គត់ផ្គង់ និងតម្លៃទីផ្សារផ្សេងៗទៀតនៅទូទាំងពិភពលោក។ | ដូចជាការលេងអុក ដែលការរំកិលកូនអុកមួយ អាចធ្វើឱ្យប្រែប្រួលដល់យុទ្ធសាស្ត្រនៃការដើរកូនអុកទាំងអស់នៅលើក្ដារ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
