បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារបន្ថែមនេះដោះស្រាយពីដែនកំណត់នៃទិន្នន័យនៅក្នុងគំរូជលសាស្ត្រ WaterGAP2.2e ដោយធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពទិន្នន័យទាញយកទឹកប្រើប្រាស់ ដើម្បីវាយតម្លៃហានិភ័យកង្វះខាតទឹកក្នុងវិធីសាស្ត្រសូចនាករ AWARE2.0 ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រពង្រីកទិន្នន័យ និងធ្វើមាត្រដ្ឋាន ដើម្បីប៉ាន់ប្រមាណតម្រូវការទឹកនាពេលថ្មីៗនេះសម្រាប់វិស័យផ្សេងៗ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Unadjusted WaterGAP2.2e Baseline ការប្រើប្រាស់ទិន្នន័យ WaterGAP2.2e ដើម (មិនមានការកែសម្រួល) |
ងាយស្រួលក្នុងការទាញយកមកប្រើប្រាស់ដោយផ្ទាល់ពី ISIMIP ដោយមិនទាមទារការគណនាស្មុគស្មាញ ឬការកំណត់សម្មតិកម្មបន្ថែម។ | ទិន្នន័យតម្រូវការទឹកត្រូវបានផ្អាកត្រឹមឆ្នាំចាស់ៗ (ឧទាហរណ៍ ឆ្នាំ ២០០៨ សម្រាប់កសិកម្ម) ដែលធ្វើឱ្យការវាយតម្លៃកង្វះខាតទឹកនាពេលបច្ចុប្បន្នមានកម្រិតទាបជាងការពិត។ | បង្កើតបានជាទិន្នន័យគោល (Baseline) ដែលបង្ហាញពីគម្លាតរវាងតម្រូវការទឹកចាស់ និងស្ថានភាពជាក់ស្តែងនៅក្នុងការគណនា AWARE ជំនាន់មុន។ |
| Extrapolation and Scaling Approach (AWARE2.0) វិធីសាស្ត្រពង្រីក និងធ្វើមាត្រដ្ឋានទិន្នន័យ (AWARE2.0) |
ជួយប៉ាន់ប្រមាណតម្រូវការទឹកបានរហូតដល់ឆ្នាំ ២០១៩ ដោយឆ្លុះបញ្ចាំងពីការប្រែប្រួលផ្ទៃដីស្រោចស្រពតាមរយៈទិន្នន័យ HYDE3.2.1 ដែលធ្វើឱ្យកត្តាលក្ខណៈ (CFs) កាន់តែមានភាពសុក្រឹត។ | មិនបានពិចារណាពីការរីកចម្រើននៃបច្ចេកវិទ្យា និងប្រសិទ្ធភាពនៃការស្រោចស្រព ដែលអាចបណ្តាលឱ្យមានការវាយតម្លៃតម្រូវការទឹកលើសពីការពិតនៅតំបន់ខ្លះ។ | ធ្វើឱ្យតម្រូវការទឹកជាមធ្យមសកល (AMDworld_avg) កើនឡើង ៣,៩៥% ដែលបណ្តាលឱ្យ ៦,៨% នៃអាងទឹកមានការប្រែប្រួលកត្តាលក្ខណៈយ៉ាងសំខាន់។ |
| Crop-specific Hydrological Modeling (Mialyk et al. 2024) ការធ្វើម៉ូដែលជលសាស្ត្រតាមប្រភេទដំណាំ (Mialyk et al. 2024) |
មានភាពលម្អិតខ្ពស់ដោយផ្តោតលើការគណនា Water Footprint ជាក់លាក់សម្រាប់ដំណាំចំនួន ១៧៥ ប្រភេទតាំងពីឆ្នាំ ១៩៩០ ដល់ ២០១៩។ | ទិន្នន័យអាចមានភាពខុសគ្នា (Divergence) ពីតម្រូវការទឹកសរុបនៃអាងទឹក ធៀបនឹងវិធីសាស្ត្រ Scaling ធម្មតា ដោយសារការផ្តោតតែលើប្រភេទដំណាំជាក់លាក់។ | បង្ហាញពីនិន្នាការស្របគ្នាផង និងខ្វែងគំនិតគ្នាផង ធៀបនឹងវិធីសាស្ត្រ Scaling របស់ AWARE2.0 នៅក្នុងអាងទឹកមួយចំនួន (ដូចជា Pearl River ជាដើម)។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រនេះទាមទារធនធានកុំព្យូទ័រជាមធ្យម ព្រមទាំងចំណេះដឹងផ្នែករៀបចំទិន្នន័យ Spatial និងកូដដើម្បីទាញយក និងដំណើរការទិន្នន័យសកល។
ការសិក្សានេះពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើសំណុំទិន្នន័យសកល (ដូចជា WaterGAP និង HYDE) ដែលប្រើប្រាស់ស្ថានីយវាស់វែងជលសាស្ត្រចំនួន ១៥០៩ ទូទាំងពិភពលោក។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា កង្វះខាតស្ថានីយវាស់វែងក្នុងស្រុកដែលបានបញ្ជូលទៅក្នុងប្រព័ន្ធសកល អាចបណ្តាលឱ្យទិន្នន័យមានភាពលម្អៀង (Bias)។ នេះជារឿងសំខាន់ ព្រោះការមិនបានឆ្លុះបញ្ចាំងពីប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រក្រៅផ្លូវការ ឬការប្រែប្រួលរដូវកាលជាក់ស្តែងនៅកម្ពុជា អាចធ្វើឱ្យការគណនាហានិភ័យកង្វះខាតទឹកមិនសូវសុក្រឹត។
វិធីសាស្ត្រ AWARE2.0 ដែលបានកែលម្អនេះ មានសារៈសំខាន់ណាស់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ក្នុងការវាយតម្លៃផលប៉ះពាល់នៃការប្រើប្រាស់ទឹក និងគាំទ្រដល់ការវាយតម្លៃចីរភាពនៃការនាំចេញ។
ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រនេះនឹងជួយឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវ និងអ្នកបង្កើតគោលនយោបាយនៅកម្ពុជា អាចធ្វើការវាយតម្លៃវដ្តជីវិត (LCA) តាមស្តង់ដារអន្តរជាតិ ដើម្បីគ្រប់គ្រងធនធានទឹកឲ្យកាន់តែមានប្រសិទ្ធភាព។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Life Cycle Assessment (LCA) | ជាវិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃពីផលប៉ះពាល់បរិស្ថាននៃផលិតផលមួយ គិតចាប់តាំងពីការទាញយកវត្ថុធាតុដើម ការផលិត ការប្រើប្រាស់ រហូតដល់ការបោះចោល។ នៅក្នុងឯកសារនេះ វាផ្តោតលើការវាយតម្លៃពីផលប៉ះពាល់នៃការទាញយកទឹកមកប្រើប្រាស់។ | ដូចជាការគណនាសមតុល្យនៃការចំណាយតាំងពីដើមដល់ចប់សម្រាប់ដំណើរកម្សាន្តមួយ ប៉ុន្តែនេះគឺជាការគណនាពីទំហំធនធានដែលខាតបង់សម្រាប់ការផលិតទំនិញមួយ។ |
| Characterization Factors | ជាមេគុណ ឬកត្តាដែលគេប្រើសម្រាប់បំប្លែងទិន្នន័យនៃការប្រើប្រាស់ធនធាន (ឧទាហរណ៍៖ បរិមាណទឹក) ទៅជារង្វាស់នៃកម្រិតផលប៉ះពាល់បរិស្ថានចុងក្រោយ (ឧទាហរណ៍៖ កម្រិតនៃភាពខ្វះខាតទឹកនៅតំបន់ណាមួយ)។ | ដូចជាអត្រាប្តូរប្រាក់អញ្ចឹង វាជួយបំប្លែងបរិមាណទឹកដែលបានប្រើ ទៅជាទំហំនៃផលប៉ះពាល់ជាក់ស្តែង។ |
| Actual human water consumption | ជាបរិមាណទឹកជាក់ស្តែងដែលមនុស្សបានប្រើប្រាស់ ដោយគិតបញ្ចូលទាំងការបូមយកមកប្រើ និងដកចេញនូវបរិមាណទឹកដែលបានហូរត្រឡប់ទៅក្នុងបរិស្ថានវិញ (Return flows) ក្រោមលក្ខខណ្ឌនៃបរិមាណទឹកដែលអាចទាញយកបានជាក់ស្តែង។ | ដូចជាប្រាក់ដែលនៅសល់ក្នុងហោប៉ៅរបស់អ្នក ក្រោយពីដកការចំណាយ និងបូកចំណូលដែលបានត្រឡប់មកវិញ។ |
| Potential human water consumption | ជាទំហំនៃតម្រូវការទឹកតាមទ្រឹស្តីសម្រាប់វិស័យនីមួយៗ (ដូចជាកសិកម្ម ឬឧស្សាហកម្ម) ដោយមិនទាន់គិតដល់ថា តើមានទឹកគ្រប់គ្រាន់នៅក្នុងប្រភពធម្មជាតិ ឬអាងទឹកសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់ឬយ៉ាងណានោះទេ។ | ដូចជាទំហំទឹកប្រាក់ដែលអ្នកចង់ចំណាយទិញរបស់របរ ដោយមិនទាន់ខ្វល់ថាអ្នកមានលុយគ្រប់គ្រាន់ក្នុងកាបូបឬអត់។ |
| Return flows | ទំហំទឹកដែលត្រូវបានទាញយកមកប្រើប្រាស់ហើយ ប៉ុន្តែមិនបានហួត ឬមិនត្រូវបានស្រូបយកទាំងស្រុងដោយរុក្ខជាតិ/ផលិតផលឡើយ រួចបានហូរត្រឡប់ចូលទៅក្នុងប្រព័ន្ធទន្លេ ឬទឹកក្រោមដីវិញ។ | ដូចជាទឹកដែលហូរចេញពីបំពង់បង្ហូរទឹកស្អុយបន្ទាប់ពីអ្នកងូតទឹករួច ដែលត្រឡប់ចូលទៅក្នុងប្រព័ន្ធធម្មជាតិវិញ។ |
| Global Hydrology Model | ជាប្រព័ន្ធគំរូកុំព្យូទ័រ (ដូចជា WaterGAP ជាដើម) ដែលប្រើសម្រាប់គណនា និងធ្វើត្រាប់តាមវដ្តទឹកនៅលើពិភពលោកទាំងមូល ដោយរួមបញ្ចូលទាំងលំហូរទឹកធម្មជាតិ និងការបូមទឹកយកទៅប្រើប្រាស់ដោយមនុស្សក្នុងតំបន់នីមួយៗ។ | ដូចជាផែនទីអាកាសធាតុឆ្លាតវៃ ដែលអាចប្រាប់យើងពីបរិមាណទឹកភ្លៀង លំហូរទន្លេ និងការប្រើប្រាស់ទឹកនៅគ្រប់ទិសទីលើផែនដី។ |
| Extrapolation and scaling | ជាវិធីសាស្ត្រគណិតវិទ្យាក្នុងការប៉ាន់ស្មានទិន្នន័យថ្មីៗដែលបាត់បង់ ដោយប្រើការទស្សន៍ទាយផ្អែកលើនិន្នាការនៃទិន្នន័យចាស់ៗពីមុន (Extrapolation) ឬដោយការគុណនឹងមេគុណនៃអថេរផ្សេងទៀតដូចជាការប្រែប្រួលផ្ទៃដីដាំដុះ (Scaling)។ | ដូចជាការស្មានថាឆ្នាំក្រោយអ្នកនឹងមានកម្ពស់ប៉ុន្មាន ដោយមើលលើល្បឿននៃការលូតលាស់របស់អ្នកកាលពីប៉ុន្មានឆ្នាំមុន។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
