Original Title: Guideline for Greenhouse Gas Emissions Calculation of Bioenergy Feedstock Production and Land Use Change (LUC): A case study of Khon Kaen Province, Thailand
Document Type: Report
Disclaimer: Summary generated by AI based on the provided document. Please refer to the original report for full accuracy.

គោលការណ៍ណែនាំសម្រាប់ការគណនាការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់នៃការផលិតវត្ថុធាតុដើមថាមពលជីវៈ និងការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដី (LUC)៖ ករណីសិក្សានៅខេត្តខនកែន ប្រទេសថៃ

ចំណងជើងដើម៖ Guideline for Greenhouse Gas Emissions Calculation of Bioenergy Feedstock Production and Land Use Change (LUC): A case study of Khon Kaen Province, Thailand

អ្នកនិពន្ធ៖ Dr. Thapat Silalertruksa (King Mongkut’s University of Technology Thonburi), Dr. Jintana Kawasaki (Institute for Global Environmental Strategies)

ឆ្នាំបោះពុម្ព៖ 2015

វិស័យសិក្សា៖ Environmental Science

១. សេចក្តីសង្ខេបប្រតិបត្តិ (Executive Summary)

បញ្ហា/ប្រធានបទ (The Problem/Topic)៖ ការកើនឡើងនូវតម្រូវការថាមពលជីវៈបានបណ្តាលឱ្យមានការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ និងការប្រកួតប្រជែងការប្រើប្រាស់ដីកសិកម្មសម្រាប់ផលិតកម្មដំណាំថាមពល។ ឯកសារនេះដោះស្រាយបញ្ហាកង្វះខាតវិធីសាស្ត្រស្តង់ដារ និងច្បាស់លាស់ក្នុងការគណនាការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ (GHG) ពីសកម្មភាពទាំងនេះ។

វិធីសាស្ត្រ (Approach)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃវដ្តជីវិត (Life Cycle Assessment - LCA) ដោយផ្អែកលើស្តង់ដារអន្តរជាតិរួមមាន IPCC និង EU-RED ដើម្បីបង្កើតរូបមន្តគណនាការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់សរុប។

សេចក្តីសន្និដ្ឋានសំខាន់ៗ (Key Conclusions)៖

២. ការរកឃើញសំខាន់ៗ (Key Findings)

របាយការណ៍នេះផ្តល់នូវគោលការណ៍ណែនាំដ៏ទូលំទូលាយដោយផ្អែកលើស្តង់ដារ IPCC និង EU-RED ដើម្បីគណនាការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់វដ្តជីវិត (Life cycle GHG emissions) សម្រាប់ការផលិតវត្ថុធាតុដើមថាមពលជីវៈ។ វាគូសបញ្ជាក់ថា ការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដីផ្ទាល់ (DLUC) និងធាតុចូលកសិកម្មដូចជាជីគីមី គឺជាប្រភពបញ្ចេញឧស្ម័នចម្បងដែលចាំបាច់ត្រូវតែវាយតម្លៃយ៉ាងតឹងរ៉ឹង។

ការរកឃើញ (Finding) ព័ត៌មានលម្អិត (Detail) ភស្តុតាង (Evidence)
ឥទ្ធិពលនៃការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដីផ្ទាល់ (Direct Land-Use Change - DLUC) DLUC គឺជាកត្តាចម្បងក្នុងការបញ្ចេញកាបូននៅពេលបំប្លែងដីព្រៃ ឬវាលស្មៅទៅជាដីកសិកម្មសម្រាប់ដំណាំថាមពលជីវៈ។ ការគណនាចាំបាច់ត្រូវបែងចែកការបញ្ចេញនេះក្នុងរយៈពេល ២០ ឆ្នាំ ដែលជាស្តង់ដារលំនាំដើមរបស់ IPCC។ សមីការទី៤ (Equation 4) ប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រស្តុកទុកកាបូន (Stock-difference approach) របស់ IPCC ដោយយកកម្រិតបម្រែបម្រួលកាបូនចែកនឹងរយៈពេល T=20 ឆ្នាំ។
ការបញ្ចេញឧស្ម័នពីការប្រើប្រាស់ជី និងសារធាតុគីមី (Emissions from Fertilizers & Agrochemicals) ការផលិត និងការអនុវត្តជី (ជាពិសេសជីអាសូត N-fertilizer) បង្កើតឧស្ម័ន Nitrous oxide (N2O) ក្នុងអំឡុងពេលដំណើរការ Nitrification និង Denitrification ដែលមានសក្តានុពលកម្តៅផែនដី (GWP) ខ្ពស់ជាង CO2 ដល់ទៅ ២៩៨ ដង។ ជីអ៊ុយរ៉េ (Urea) មានមេគុណបញ្ចេញឧស្ម័ន 5.53 kg CO2eq/kg ចំណែកថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតមានមេគុណរហូតដល់ 17.22 kg CO2eq/litre ផ្អែកតាមទិន្នន័យ TGO (2014) ក្នុងតារាងទី១៤។
ការបញ្ចេញឧស្ម័ន Non-CO2 ពីការដុតសម្អាតដី (Non-CO2 Emissions from Land Clearance) ការដុតជីវម៉ាស់ដើម្បីសម្អាតដីព្រៃធម្មជាតិ ឬវាលស្មៅ បញ្ចេញឧស្ម័ន CH4 និង N2O ដែលត្រូវតែរាប់បញ្ចូលក្នុងការវាយតម្លៃ ដោយសារអត្រានៃការស្រូបយក CO2 មកវិញមិនមានភាពស៊ីសង្វាក់គ្នា (Lack of synchrony) ដែលមិនអាចសន្មត់ថាជាអព្យាក្រឹតកាបូន (Carbon neutral) នោះទេ។ មេគុណបញ្ចេញឧស្ម័នពីការដុតសំណល់កសិកម្ម (Agricultural residues) គឺ 2.7 kg/t សម្រាប់ CH4 និង 0.07 kg/t សម្រាប់ N2O (តារាងទី១៣ ផ្អែកលើ IPCC 2006)។
ឥណទានពីការកែលម្អការអនុវត្តកសិកម្ម (GHG Emissions Credits) ការប្រើប្រាស់អនុផលកសិកម្ម ការកែច្នៃ ការប្រើប្រាស់ជីកំប៉ុស និងជីពន្លកបៃតង អាចជំនួសការប្រើប្រាស់ឥន្ធនៈហ្វូស៊ីល ឬសារធាតុគីមី ដែលជួយកាត់បន្ថយការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់សរុប (Emission credits)។ រូបមន្តទី៩ (Equation 9) អនុញ្ញាតឱ្យគណនានូវឥណទាននៃការបញ្ចេញឧស្ម័ន (E_crd) តាមរយៈការជំនួសសម្ភារៈដើមដោយប្រេងឥន្ធនៈ ឬសារធាតុគីមីផូស៊ីល (Substituted materials/fuels)។

៣. អនុសាសន៍ (Recommendations)

ផ្អែកលើលទ្ធផលនៃការសិក្សា របាយការណ៍នេះផ្តល់នូវមូលដ្ឋានវិធីសាស្ត្រសម្រាប់ភាគីពាក់ព័ន្ធក្នុងការវាយតម្លៃ និងកែលម្អនិរន្តរភាពនៃផលិតកម្មថាមពលជីវៈ។

គោលដៅ (Target) សកម្មភាព (Action) អាទិភាព (Priority)
អ្នករៀបចំគោលនយោបាយ និងស្ថាប័នស្រាវជ្រាវ (Policymakers and Research Institutions) គួរតែអនុវត្តវិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃវដ្តជីវិត (Life Cycle Assessment - LCA) ដោយរួមបញ្ចូលទាំងការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដី (LUC) ក្នុងគោលនយោបាយអភិវឌ្ឍន៍ថាមពលជីវៈ ដើម្បីធានាការកាត់បន្ថយការបញ្ចេញឧស្ម័នពិតប្រាកដមុននឹងពង្រីកផលិតកម្ម។ ខ្ពស់ (High)
ក្រសួងកសិកម្ម និងកសិករ (Ministry of Agriculture and Farmers) កាត់បន្ថយការពឹងផ្អែកលើជីគីមី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតដែលមានមេគុណបញ្ចេញកាបូនខ្ពស់ ហើយផ្លាស់ប្តូរមកប្រើប្រាស់កសិកម្មអភិរក្ស ដូចជាការបង្វិលដំណាំ និងការប្រើប្រាស់ជីកំប៉ុស ដើម្បីទទួលបានឥណទានកាត់បន្ថយឧស្ម័ន (GHG credits)។ ខ្ពស់ (High)
វិស័យឯកជន និងក្រុមហ៊ុនកសិ-ឧស្សាហកម្ម (Private Sector and Agro-industries) បញ្ឈប់ការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ ឬការដុតសម្អាតដី (Zero-burning policy) សម្រាប់ការដាំដុះដំណាំ ដោយសារវាបញ្ចេញឧស្ម័ន CH4 និង N2O យ៉ាងច្រើន ដែលធ្វើឱ្យផលិតផលបាត់បង់ឱកាសប្រកួតប្រជែងក្នុងទីផ្សារអន្តរជាតិ (ដូចជា EU-RED)។ មធ្យម (Medium)

៤. បរិបទកម្ពុជា (Cambodia Context)

ទោះបីជាការសិក្សានេះផ្តោតលើខេត្តខនកែន ប្រទេសថៃក៏ដោយ ប៉ុន្តែប្រទេសកម្ពុជាមានលក្ខណៈអាកាសធាតុ (Tropical climate) ប្រភេទដី និងការពង្រីកវិស័យកសិ-ឧស្សាហកម្មដូចជាដំឡូងមី និងអំពៅ ស្រដៀងគ្នា។ វិធីសាស្ត្រនេះមានសារៈសំខាន់សម្រាប់កម្ពុជាក្នុងការរៀបចំស្តង់ដារជាតិសម្រាប់វាយតម្លៃឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ក្នុងវិស័យកសិកម្ម។

ផលប៉ះពាល់មូលដ្ឋាន (Local Implications)៖

វិធីសាស្ត្រក្នុងរបាយការណ៍នេះផ្តល់នូវឧបករណ៍បច្ចេកទេសដ៏សំខាន់មួយសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ក្នុងការរៀបចំប្រព័ន្ធត្រួតពិនិត្យ ធ្វើរបាយការណ៍ និងផ្ទៀងផ្ទាត់ (MRV) លើការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ ដែលគាំទ្រដល់ការប្តេជ្ញាចិត្តស្តីពីអាកាសធាតុ (NDC) របស់ខ្លួន។

៥. ផែនការអនុវត្ត (Implementation Roadmap)

ដើម្បីអនុវត្តតាមអនុសាសន៍នៃរបាយការណ៍នេះ គួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖

  1. ការវាយតម្លៃ និងប្រមូលទិន្នន័យមូលដ្ឋាន (Baseline Data Collection): ក្រសួងបរិស្ថាន (MoE) និងក្រសួងកសិកម្ម រុក្ខាប្រមាញ់ និងនេសាទ (MAFF) ត្រូវសហការគ្នាប្រមូលទិន្នន័យប្រវត្តិការប្រើប្រាស់ដី ទិន្នផលដំណាំ បរិមាណនៃការប្រើប្រាស់ជីប្រចាំឆ្នាំ និងការប្រើប្រាស់ប្រេងឥន្ធនៈក្នុងវិស័យកសិកម្មដោយផ្តោតលើតំបន់កសិ-ឧស្សាហកម្មធំៗ។
  2. ការកំណត់មេគុណបញ្ចេញឧស្ម័នកម្រិតជាតិ (Contextualizing Local Emission Factors): ប្រើប្រាស់មេគុណពីឯកសារនេះ និង IPCC (Tier 1) ជាមូលដ្ឋាន ហើយស្ថាប័នស្រាវជ្រាវកម្ពុជាគប្បីធ្វើការស្រាវជ្រាវបន្ថែមដើម្បីបង្កើតមេគុណកម្រិតប្រទេសកម្ពុជា (Tier 2) សម្រាប់ប្រភេទដី និងអាកាសធាតុជាក់លាក់របស់កម្ពុជា។
  3. ការបណ្តុះបណ្តាល និងពង្រឹងសមត្ថភាព (Capacity Building and Training): សាកលវិទ្យាល័យពាក់ព័ន្ធ និងក្រសួង គប្បីរៀបចំវគ្គបណ្តុះបណ្តាលស្តីពីវិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃវដ្តជីវិត (LCA) និងការប្រើប្រាស់រូបមន្តទាំង ៩ នៅក្នុងគោលការណ៍ណែនាំនេះ ជូនដល់មន្ត្រីបច្ចេកទេស និងក្រុមហ៊ុនឯកជន។
  4. ការអនុវត្តគម្រោងសាកល្បងជាមួយវិស័យឯកជន (Implementing a Pilot Project): ជ្រើសរើសក្រុមហ៊ុនដាំអំពៅ ឬកៅស៊ូធំមួយនៅកម្ពុជា ដើម្បីធ្វើការគណនាសាកល្បងនូវការបញ្ចេញឧស្ម័នសរុបតាំងពីការឈូសឆាយដី រហូតដល់ទ្វាររោងចក្រ (Cradle-to-gate analysis) ដើម្បីជាគំរូអនុវត្តជាក់ស្តែង។
  5. ការធ្វើសមាហរណកម្មទៅក្នុងគោលនយោបាយជាតិ (Integration into National Policy): ប្រើប្រាស់លទ្ធផលពីគម្រោងសាកល្បង និងទិន្នន័យដើម្បីកែលម្អការរាយការណ៍ក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រអភិវឌ្ឍន៍រយៈពេលវែងប្រកបដោយអព្យាក្រឹតកាបូន (LTS4CN) និងជំរុញគោលនយោបាយអនុគ្រោះដល់ក្រុមហ៊ុនដែលអនុវត្តកសិកម្មបញ្ចេញកាបូនទាប។

៦. វាក្យសព្ទបច្ចេកទេស (Technical Glossary)

ពាក្យបច្ចេកទេស ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition)
Life Cycle Assessment (LCA) វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃផលប៉ះពាល់បរិស្ថាននៃផលិតផលមួយតាំងពីការទាញយកវត្ថុធាតុដើម ការផលិត ការប្រើប្រាស់ រហូតដល់ការបោះចោល។ ក្នុងរបាយការណ៍នេះ វាប្រើដើម្បីគណនាការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ពីការផលិតថាមពលជីវៈ និងវាយតម្លៃភាពនិរន្តរភាពរបស់វា។ ប្រៀបដូចជាការតាមដានជីវិតរបស់របស់របរមួយតាំងពីកើតរហូតដល់ស្លាប់ ដើម្បីមើលថាវាបង្កើតការបំពុល ឬបញ្ចេញផ្សែងពុលប៉ុនណា។
Direct Land-Use Change (DLUC) ការផ្លាស់ប្តូរដោយផ្ទាល់នូវការប្រើប្រាស់ដី ដូចជាការកាប់ឆ្ការព្រៃឈើ ឬវាលស្មៅធម្មជាតិ ដើម្បីយកដីមកដាំដំណាំសម្រាប់ផលិតថាមពលជីវៈ ដែលសកម្មភាពនេះបញ្ចេញកាបូនដែលធ្លាប់ស្តុកទុកយ៉ាងច្រើនទៅក្នុងបរិយាកាសវិញ។ គឺការកាប់ព្រៃឈើដើម្បីយកដីដាំដំណាំកសិកម្ម ដែលធ្វើឱ្យឧស្ម័នកាបូនិកក្នុងដើមឈើហោះចូលទៅក្នុងបរិយាកាសវិញ។
Indirect Land-Use Change (ILUC) ផលប៉ះពាល់ប្រយោលនៅពេលដែលដីកសិកម្មសម្រាប់ផលិតស្បៀងអាហារត្រូវបានយកទៅដាំដំណាំថាមពលជីវៈ ធ្វើឱ្យកសិករត្រូវទៅកាប់ឆ្ការព្រៃថ្មីកន្លែងផ្សេងដើម្បីដាំដំណាំហូបចុកជំនួសវិញ ដែលបណ្តាលឱ្យមានការបញ្ចេញកាបូនបន្ថែម។ ប្រៀបដូចជាការយកដីស្រែទៅដាំអំពៅធ្វើសាំង រួចហើយកសិករក៏រំកិលទៅកាប់ព្រៃថ្មីដើម្បីដាំស្រូវហូបខ្លួនឯង។
Global Warming Potential (GWP) រង្វាស់សម្រាប់ប្រៀបធៀបសក្តានុពលនៃការចាប់យកកម្តៅរបស់ឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ផ្សេងៗ (ដូចជាឧស្ម័នមេតាន CH4 ឬ N2O) បើធៀបទៅនឹងឧស្ម័នកាបូនិក (CO2) ក្នុងរយៈពេលកំណត់មួយ (ជាទូទៅ ១០០ឆ្នាំ)។ គឺជារង្វាស់ប្រៀបធៀបថាតើឧស្ម័នមួយអាចធ្វើឱ្យផែនដីក្តៅជាងឧស្ម័នកាបូនិកប៉ុន្មានដង ឧទាហរណ៍ ឧស្ម័នពីលាមកសត្វ (មេតាន) ធ្វើឱ្យផែនដីក្តៅជាងផ្សែងធម្មតា ២៥ ដង។
Soil Organic Carbon (SOC) បរិមាណកាបូនសរីរាង្គដែលស្តុកទុកនៅក្នុងស្រទាប់ដី។ ការភ្ជួររាស់ ការប្រើប្រាស់ជី ឬការផ្លាស់ប្តូរប្រភេទដីកសិកម្ម អាចធ្វើឱ្យកាបូនទាំងនេះភាយចេញទៅជាឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ ដែលជាកត្តាចាំបាច់ក្នុងការគណនាតុល្យភាពកាបូននៃដីកសិកម្ម។ គឺជាជាតិកាបូនដែលកប់រក្សាទុកក្នុងដី ដែលវាអាចហោះចូលបរិយាកាសវិញបើមានការឈូសឆាយ ឬភ្ជួររាស់ញឹកញាប់ពេក។
Dead Organic Matter (DOM) សារធាតុសរីរាង្គដែលងាប់ ដូចជាឈើងាប់ និងស្លឹកឈើជ្រុះ ដែលនៅតែបន្តផ្ទុកកាបូន។ នៅក្នុងការឈូសឆាយដី ការដុត ឬការរលួយនៃសារធាតុទាំងនេះនឹងបញ្ចេញឧស្ម័នកាបូនិក ដែលត្រូវបូកបញ្ចូលក្នុងការវាយតម្លៃការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដី។ ប្រៀបដូចជាគំនរស្លឹកឈើ និងមែកឈើងាប់ៗលើដី ដែលនៅពេលវាពុកផុយ ឬត្រូវគេដុត វានឹងបញ្ចេញផ្សែងពុលទៅលើអាកាស។
Emission Factor (EF) តម្លៃមេគុណតំណាងឱ្យបរិមាណឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដែលត្រូវបញ្ចេញដោយសកម្មភាព ឬវត្ថុធាតុដើមជាក់លាក់ណាមួយ (ឧទាហរណ៍ ការប្រើប្រាស់ជី១គីឡូក្រាម ឬថាមពលអគ្គិសនី) ដើម្បីជួយសម្រួលដល់ការគណនាការបញ្ចេញឧស្ម័នសរុប។ គឺជាតួលេខរូបមន្តសម្រាប់គណនាថា បើយើងប្រើប្រេង១លីត្រ ឬជី១គីឡូ តើវានឹងបញ្ចេញឧស្ម័នពុលប៉ុន្មានគីឡូក្រាមមកក្រៅ។

៧. ប្រធានបទពាក់ព័ន្ធ (Further Reading)

អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖

ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖